فەرهەنگۆک
زاراوەکانی بازاڕ، بە کوردی
هەر زاراوەیەک کە لە دینارڤیودا بەکاری دەهێنین، بە زمانێکی سادە.
ئابووری نافەرمی Informal economy
کار و بازرگانی لە دەرەوەی تۆمارکردن و باج و ئاماری فەرمی. بەشێکی گەورەی چالاکی عێراقە، بۆیە ژمارە فەرمییەکان و ئەزموونی ڕۆژانە زۆر جار ناکۆکن.
ئاربیتراج Arbitrage
قازانجکردن لە بازرگانیکردنی هەمان سامان بە نرخی جیاواز لە دوو شوێندا. بۆشایی بەردەوام لە نێوان شارەکانی عێراقدا بەزۆری تێچووی گواستنەوە و مەترسی دەنوێنێت نەک قازانجی بەخۆڕایی.
ئارەزووی مەترسی Risk appetite
ئەوەی خاوەنێک چەند زیان ئامادەیە ڕووبەڕووی ببێتەوە لە پێناو دەرفەتێکی قازانجدا. کەسییە، بە بارودۆخەوە دەگۆڕێت، و هیچ خشتەیەکی نرخ ناتوانێت پێت بڵێت هی تۆ دەبێت چەند بێت.
ئاسانکاری چەندایەتی Quantitative easing
کڕینی سامان بە بڕێکی گەورە لەلایەن بانکی ناوەندییەوە بۆ خستنە ناوی پارە بۆ ئابووری. سیاسەتی ئابووریە گەورەکانی دراوی یەدەگە، و کاریگەرییەکانی لە ڕێگەی دۆلارەوە دەگاتە عێراق نەک لە ڕێگەی دینارەوە.
ئاسیا حەواڵە AsiaHawala
خزمەتگوزارییەکی پارەی مۆبایلی مۆڵەتدراو کە لەسەر تۆڕی ئاسیاسێل کار دەکات. وەک جزدانەکانی تر بە دینار دەیانکات، و خاڵەکانی دەرهێنانی پارەی ڕیزێکی جیاوازن لە نووسینگەکانی گۆڕینەوە.
ئامێری پۆس Card terminal
ئەو ئامێرەی دوکان بەکاریدەهێنێت بۆ وەرگرتنی پارە بە کارت. کاتێک ئامێرەکە بە دۆلار حساب دەکات و کارتەکە کارتی دیناری بێت، گۆڕینەوەکە بە نرخی بانکەکە دەبێت نەک بە نرخی دوکانەکە.
ئاڕاستە Trend
ئەو ئاڕاستەیەی زنجیرەیەک پێیدا دەڕوات دوای لابردنی ژاوەژاوی ڕۆژانە. مانگێک خوێندنەوە ئاڕاستەیەک پیشان دەدات، دوو ڕۆژ کەشوهەوا پیشان دەدەن.
ئاڵۆزی نرخ Volatility
ئەوەی نرخێک لە ماوەیەکدا چەند دەجوڵێت، بەبێ گوێدانە ئاراستە. لەوانەیە مانگێکی هێمن و مانگێکی توند لە هەمان ژماردا کۆتایی بێن. هێڵکارییەکانمان ڕاستەوخۆ پیشانی دەدەن: ماوەیەکی درێژتر هەڵبژێرە، و شێوەی هێڵەکە، نەک دوو کۆتاییەکەی، ئاڵۆزی نرخە.
ئایبان IBAN
ژمارەی هەژماری ستانداردی بەکارهاتوو بۆ گواستنەوەی نێودەوڵەتی. ئایبانی عێراقی بە IQ دەست پێدەکات، و هەڵەیەک لە یەک پیتدا بەزۆری واتای گەڕانەوەی حەوالەکەیە دوای چەند ڕۆژێک، دوای ئەوەی نرخەکە گۆڕاوە.
ئۆنسی تڕۆی Troy ounce
ئەو یەکەیەی زێڕ و زیو لە جیهاندا پێی نرخ دەکرێن، نزیکەی 31.1 گرام — قورستر لەو ئۆنسە ئاساییەی بۆ هەموو شتێکی تر بەکاردێت. هەموو نرخێکی کانزا لەم ماڵپەڕەدا وەک ئۆنسی تڕۆی دەست پێدەکات؛ ژمارەی مسقاڵ لەوەوە گۆڕدراوە.
ئۆکەئێکس OKX
بۆرسەیەکی گەورەی نێودەوڵەتی شفرەکراو کە مامەڵەی ئێستا و داڕێژراو پێشکەش دەکات. بەرهەمە داڕێژراوەکانی لەو جۆرەن کە قەرزیان تێدایە و هەم ڕەخنەی مەیسیر هەم مەترسی سادەی لەدەستدانی تەواو دەوروژێنن.
ئیجارە Ijara
کرێدانێک کە بانک خاوەنی سامانەکەیە و بە کڕیارەکەی دەداتە کرێ، هەندێک جار بە گواستنەوەی خاوەندارێتی کۆتایی دێت. ڕێگە ئیسلامییەکەیە بۆ دابینکردنی ئۆتۆمبێل یان بینا.
ئەی تی ئێم ATM
ئامێری دەرهێنانی پارە. دەرهێنانی دینار بە کارتێکی بیانی بە نرخی تۆڕی کارتەکە دەگۆڕدرێت زیاد کراوی کرێی بانکەکە، کە ژمارەیەکی جیاوازە لە نرخی بازاڕی ئەم ماڵپەڕە.
باجی گومرگ Customs duty
ئەو باجەی لەسەر ئەو کاڵایانە دەدرێت کە دێنە ناو عێراقەوە. بە دینار دەدرێت لەسەر بەهایەک کە بەزۆری بە دۆلار دیاری دەکرێت، بۆیە گۆڕانی نرخ تێچووی کۆتایی هاوردە دەجوڵێنێت تەنانەت ئەگەر نرخی دەرەکی هیچ نەگۆڕابێت.
بارمتە Collateral
سامانێک کە بارمتە دەکرێت تاکو قەرزدەر بتوانێت وەریبگرێتەوە ئەگەر قەرزدارەکە نەیدایەوە. زێڕ و خانووبەرە ئاسایییەکانن لە عێراقدا، چونکە هەردووکیان لە دەرەوەی سیستەمی بانکی هەڵدەگیرێن.
بازاڕی بەرزبووەوە Bull market
ماوەیەک کە تێیدا نرخەکان زۆرتر بەرز دەبنەوە و کڕیاران ئاڕاستە دیاری دەکەن. ئەم ناوە تەنها بە پاشەڕوانین دەدرێت، و ئەوە شایانی بیرهێنانەوەیە کاتێک یەکێک بۆ ئێستای بەکاردەهێنێت.
بازاڕی داکەوتوو Bear market
داکەوتنێکی بەردەوامی نرخەکان، بەپێی ئاداب پێنجیەک یان زیاتر لە لووتکەوە. بۆ دراوێکی پێگەدار ئەم چەمکە بۆ نرخی هاوتەریب جێبەجێ دەبێت نەک بۆ فەرمییەکە.
بازاڕی هاوتەریب Parallel market
ئەو بازاڕە کراوەی دراوەی کە لەتەنیشت کەناڵی فەرمیدا بە نرخی خۆی کاردەکات. ئەوێیە کە زۆربەی خەڵکی عێراق بەڕاستی دۆلاری لێ دەکڕن، و ئەو بازاڕەیە کە ئێمە لێی کۆدەکەینەوە. «هاوتەریب» شوێنەکەی دەڵێت، نەک یاسایی بوونی.
بازاڕی کراوە Open market
بازرگانییەک کە لە دەرەوەی کەناڵە فەرمییەکان ڕوودەدات بەڵام بە ئاشکرا، لە ڕێگەی نووسینگە مۆڵەتدارەکانەوە. نرخی بازاڕی دینارڤیو لەم بازاڕەوە دێت.
بانکی بازرگانی عێراق Trade Bank of Iraq
ئەو بانکە حکومییەی بۆ بەڕێوەبردنی خەتی متمانە و پارەدانی بازرگانی دەرەکی دامەزرا. ئەو هاوردەکارانەی لە ڕێگەی ئەوەوە دۆلاریان دەست ناکەوێت ڕوو لە بازاڕی ئازاد دەکەن، و ئەمە یەکێکە لەو ڕێگایانەی هەردوو نرخەکە لێک جیا دەکاتەوە.
بانکی جیهانی World Bank
دامەزراوەیەکی قەرزدانی گەشەپێدان و بڵاوکەرەوەیەکی گەورەی داتای ئابووری دەربارەی عێراق. ژمارەکانی پاشخانێکی بەسوودن بەڵام ساڵانە و پێداچوونەوەکراون، نەک نرخێکی زیندوو.
بانکی ناوەندی عێراق Central Bank of Iraq
دەسەڵاتی دراوی عێراق. دینار دەردەکات، یەدەگە بیانییەکان هەڵدەگرێت، و مەزادی دۆلار بەڕێوە دەبات کە نرخی فەرمی نیشاندراو لەم ماڵپەڕەدا دیاری دەکات.
بانکی نێردراو Correspondent bank
بانکێکی بیانی کە پارەدانی نێودەوڵەتی لە جیاتی بانکێکی ناوخۆیی جێبەجێ دەکات. کاتێک نێردراوەکان وریا دەبن، گواستنەوەکان خاو دەبن و نرخی بازاڕ دەکرێت تەنها بەهۆی ڕێکارەکانەوە بجوڵێت.
بانکی ڕافیدەین Rafidain Bank
کۆنترین و گەورەترین بانکی حکومی عێراق. لەگەڵ ڕەشیددا زۆربەی مووچە و خانەنشینی دەبات، بۆیە ڕیزی لقەکانی دیاری دەکات چەند پارە لە هەر هەفتەیەکدا دەگاتە بازاڕ.
بانکی ڕەشید Rasheed Bank
دووەم لە دوو بانکە گەورەکەی حکومەتی عێراق، دامەزرا بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕافیدەین کار بکات. ڕۆڵی لە سیستەمی مووچەدا دەیکات بە بەشێک لەو ڕێڕەوەی نێوان مەزادی بانکی ناوەندی و ئەو پارەی سەرافەکە بەڕاستی هەیەتی.
بانکە تایبەتەکان Private banks
بانکە بازرگانییەکانی عێراق کە خاوەندارییان بۆ حکومەت نییە. زۆربەی داواکاری دۆلار کە دەگاتە مەزاد لە ڕێگەی ئەوانەوە پێشکەش دەکرێت، و ئەو بانکەی لە مەزاد قەدەغە بکرێت کڕیارەکانی بەرەو نووسینگەکانی گۆڕینەوە پاڵ دەنێت.
بانکە حکومییەکان State banks
ئەو بانکانەی خاوەندارییان بۆ حکومەتە و زۆربەی پارەی گشتی عێراقیان پێدا تێدەپەڕێت. دەستڕاگەیشتنیان بە مەزادی دۆلاری بانکی ناوەندی جیاوازە لە بانکی تایبەت، و ئەو جیاوازییە بەشێکە لەوەی نرخی بازاڕ لەخۆی دەگرێت.
بایبیت Bybit
بۆرسەیەکی شفرەکراو کە زۆرتر بە داڕێژراوی قەرزدار ناسراوە. ئەو پۆلە پلاتفۆرمەیە کە بەکارهێنەری بچووک زۆرترین جار هەموو سپاردەکەیانی تێدا لەدەست دەدەن.
بایننس Binance
گەورەترین بۆرسەی دراوی شفرەکراو بەپێی قەبارە. لێرەدا ناوی هێنراوە چونکە بەکارهێنەرە عێراقییەکان لە ڕێگەی هەژماری بیانییەوە دەگەنە پێی، لە عێراقدا مۆڵەتدار نییە و بانکی ناوەندی دان بە شفرەکراو وەک دراو نانێت.
بردنی قازانج Take profit
ڕێنماییەک بۆ داخستنی دۆخێک کاتێک گەیشتە قازانجێکی هەڵبژێردراو. دانانی پێشوەخت ئەو ڕێگەیەیە کە مامەڵەکار بە بڕیاردان لە کاتی جۆشدا دوور دەکەوێتەوە.
بریکاری پارەدان Payout agent
ئەو دوکان یان بانکە ناوخۆییەی پارەکە دەداتە وەرگر. پارە بەردەست و نرخی خۆی هۆکاری ئەوەن کە هەمان حەواڵە لە دوو شاردا لە یەک ڕۆژدا بە جیاوازی دەدرێت.
بلۆکچەین Blockchain
ئەو تۆمارە هاوبەشەی دراوی شفرەکراو مامەڵەکانی لەسەر تۆمار دەکات. ڕوونی دەکاتەوە بۆچی گواستنەوەیەکی شفرەکراو بەبێ بانکی نێردراو تەواو دەبێت، و بۆچی دوای ناردن ناتوانرێت بگەڕێندرێتەوە.
بودجەی دەوڵەت State budget
خەرجکردن و داهاتی پلاندانراوی حکومەت. بودجەی عێراق نرخێکی نەوت دادەنێت، و بۆشایی نێوان ئەو گریمانەیە و ڕاستییەکە دەگاتە دینار.
بژاردەی دراو Currency option
گرێبەستێک کە مافی دەدات، نەک ئەرک، بۆ گۆڕینەوە بە نرخێکی دیاریکراو لە داهاتوودا. هاوردەکاران وەک دڵنیایی بەکاریدەهێنن، و شتێک نییە نووسینگەی گۆڕینەوە بیفرۆشێت.
بۆرسەی دراوی شفرەکراو Crypto exchange
پلاتفۆرمێک کە کڕیار و فرۆشیاری سامانی دیجیتاڵ بەیەک دەگەیەنێت. بەکارهێنەرە عێراقییەکان زۆرتر لە ڕێگەی هەژماری بیانییەوە دەگەنە پێی، کە گواستنەوەکە دەخاتە ژێر هەمان پشکنینی پابەندبوونی هەر پارەدانێکی بەناو سنوور.
بۆرسەی عێراق Iraq Stock Exchange
بۆرسەی بەغدا کە پشکی کۆمپانیا عێراقییەکانی تێدا مامەڵە دەکرێت. لێرەدا گرنگە چونکە پشکی بانکەکانی تێیدا هەمان فشاری دۆلار بەرکار دەبن کە دینار بەرکاری دەبێت، بەڵام نرخی گۆڕینەوە دیاری ناکات.
بۆشایی نرخ Rate gap
ئەو دوورییەی لە نێوان نرخی فەرمی و نرخی بازاڕدا. یەکێکە لە چاودێریکراوترین پێوەرەکان لە عێراقدا، چونکە فراوان دەبێت کاتێک بەدەستهێنانی دۆلار سەختتر دەبێت.
بۆند Bond
قەرزێک بۆ حکومەت یان کۆمپانیایەک، مامەڵەپێکراوە و لە بەروارێکی دیاریکراودا لەگەڵ سووددا دەدرێتەوە. ئەو ئامرازە ئاسایییەیە کە سوکووک بۆ جێگرتنەوەی داڕێژرا.
بۆندی نیشتمانی National bond
قەرزی حکومی کە بە خەڵکی ناوخۆ دەفرۆشرێت، هەندێک جار بە دۆلار. عێراق بەکاریهێناوە بۆ دابینکردنی کەمی بێ چوونە بازاڕی دەرەکی، و ئاستی وەرگرتنی پێوەرێکی نزیکەیی متمانەیە بە دەوڵەت.
بیتکۆین Bitcoin
یەکەم و گەورەترین دراوی شفرەکراو. لێرەدا تەنها بۆ ئاگاداری بەرامبەر دینار دەخرێتەڕوو، لە عێراقدا دراوی یاسایی نییە و بانکی ناوەندی ئاگاداری لە مامەڵەکردنی پێ کردووەتەوە.
بێبانک Unbanked
ئەو کەسانەی هیچ هەژمارێکی بانکییان نییە. بە پارەی نەقد پارەیان دەدرێتێ، بە نەقد یان زێڕ پاشەکەوت دەکەن، و تەنها لەسەر کۆنتەرێک ڕووبەڕووی نرخی گۆڕینەوە دەبنەوە — و ئەوانە ئەو خوێنەرەن کە ئەم ماڵپەڕەی بۆ نووسراوە.
بێکاریکردنی دراوی Sterilisation
ئەوەی بانکی ناوەندی ئەو پارەیە هاوسەنگ دەکاتەوە کە لە کاتی دەستێوەردان لە بازاڕی دراودا دروستی دەکات یان لایدەبات، بۆ ئەوەی دەستێوەردانەکە پێداویستی پارەی ناوخۆیی تێکنەدات.
بەرتیل Bribery
پارەدان بە کارمەندێک بۆ ئەوەی شتێک بکات یان نەیکات لە دەرەوەی ڕێساکان. تێچووی ڕاستەقینەی هەر مۆڵەت و مامەڵەیەک بەرز دەکاتەوە، و ئەو تێچووە وەک هەر باجێکی تر دەچێتە ناو نرخەکانەوە.
بەرزبوونەوەی بەها Appreciation
بەرزبوونەوەی بەهای دراوێک بەرامبەر دراوێکی تر. کاتێک دینار بەرامبەر دۆلار بەها بەرز دەکات، ئەو نرخەی لەم لاپەڕەیەدایە دادەبەزێت، چونکە کڕینی یەک دۆلار دیناری کەمتری دەوێت.
بەرهەمی ناوخۆیی گشتی Gross domestic product
کۆی بەهای ئەوەی وڵاتێک لە ساڵێکدا بەرهەمی دەهێنێت. نەوت زاڵە بەسەر بەرهەمی عێراقدا، بۆیە دینار نزیکتر بەدوای نرخی نەوتەوە دەڕوات لەوەی زۆربەی دراوەکان بەدوای ئابووری خۆیانەوە دەڕۆن.
بەرواری بەها Value date
ئەو ڕۆژەی گواستنەوەکە وەک پارە لە هەژمارەکەدا دەژمێردرێت، کە لەوانەیە دوای ڕۆژی ناردنەکە بێت. نرخەکان لە بەرواری بەهادا جێبەجێ دەکرێن نەک ئەو ڕۆژەی دوگمەی ناردنت داگرت.
بەرەوپێشبەری دینار Dinar promoter
کەسێک کە پێشبینی بازێکی نزیک لە بەهای دینار دەکات، بەگشتی لە کاتێکدا پارە یان بەشداری دەفرۆشێت. ئەو پێشبینییەی داوات لێدەکات لە پێشبینیکەرەکە بکڕیت شایەنی گومانێکی تایبەتە.
بەستنی دراو Currency peg
پابەندبوونێکی فەرمی بە ڕاگرتنی بەهای دراوێک لەسەر ئاستێکی جێگیر بەرامبەر دراوێکی تر. دینار بە دۆلاری ئەمریکییەوە بەستراوە، بۆیە هێڵی بانکی ناوەندی لە هێڵکارییەکانماندا بۆ ماوەی درێژ تەخت دەمێنێتەوە و پاشان پلەیەک دەبڕێت، لەبری ئەوەی ڕۆژ بە ڕۆژ بجوڵێت.
بەستنەوە بە پێوەر Indexation
بەستنەوەی خۆکاری مووچە و خانەنشینی یان گرێبەست بە پێوەرێکی نرخەوە. داهات لە هەڵاوسان دەپارێزێت و دەشکرێت جێگیری بکات، بۆیە دەوڵەتان بە دوودڵییەوە وەریدەگرن.
بەشداری دارایی Financial inclusion
ئەوەی چەند لە دانیشتووان دەتوانن بە تێچوویەکی گونجاو بگەنە خزمەتگوزاری بنەڕەتی بانکی. لە عێراقدا نزمە، بۆیە بەهایەکی زۆر وەک پارەی نەقد و زێڕ و حەواڵە دەجوڵێت نەک بەناو هەژمارەکاندا.
بەشیبوونی سەرمایە Capital adequacy
ئەوەی چەند لە پارەی خودی بانک لە پشتی قەرزدانەکەی وەستاوە. سەرمایەی تەنک واتای ئەوەیە بانک ناتوانێت زیان هەڵبگرێت، بۆیە چاودێران سنوورێکی خوارەوە دادەنێن و تاقی دەکەنەوە.
بەشە قازانج Dividend
ئەو بەشەی قازانج کە کۆمپانیایەک بە خاوەنەکانی دەدات. پشکی بانکە عێراقییەکان زۆرتر لەبەر ئەوە هەڵدەگیرێن، کە وایان لێدەکات هەستیار بن بۆ هەر شتێک پەڕەی بانکەکان بگوشێت.
پابەندبوون Compliance
ئەو پشکنینانەی بانکەکان ئەنجامی دەدەن بۆ جێبەجێکردنی یاساکانی دژە شوشتنی پارە و سزاکان. پابەندبوونی توندتر ئەوە کەم دەکاتەوە کە چەند بەئاسانی دۆلار دەگاتە بازاڕ.
پاراستن Hedging
گرتنی هەڵوێستێک کە مەترسییەک هاوسەنگ دەکاتەوە کە پێشتر هەڵتگرتووە. هەڵگرتنی هەندێک پاشەکەوت بە دۆلار بەرامبەر بەرکەوتنی دینار وەشانی ڕۆژانەیەتی.
پارەی کاغەزی Banknote
پارەیەکی مادی دراو. دۆخی گرنگە لە عێراقدا: پارەی دۆلاری دڕاو یان نیشانەدار زۆرجار بە کەمتر لە نرخی خراوەڕوو دەکڕدرێت.
پارەی گەشت Travel money
دراوێک کە بۆ گەشتێکی دەرەوە دەکڕدرێت. کۆنتەری فڕۆکەخانە و هۆتێلەکان زۆر دوور لە بازاڕ نرخ دادەنێن، بۆیە نرخی ئێرە ئەو ژمارەیەیە کە پێشنیارەکەیانی پێ بەراورد دەکەیت.
پاککردنەوە Clearing
ئەو پرۆسەیەی پارەدانەکان لە نێوان بانکەکاندا هاوتا و لێک کەم دەکاتەوە پێش ئەوەی پارەکە بەڕاستی بجوڵێت. بۆیە گواستنەوەیەکی ئەمڕۆ لەوانەیە سبەینێ تەواو بێت.
پاکی زێڕ Fineness
ئەوەی چەند لە پارچەکە کانزای پاکە، بە بەشی هەزار دەنووسرێت — 995 واتە 995 گرام زێڕ لە هەر کیلۆگرامێکدا. هەمان بیرۆکەی قیراتە بە شێوەیەکی جیاواز.
پاڵپشتی Subsidy
پارەدانێکی دەوڵەت کە نرخێک لە خوارووی ئاستی بازاڕی ڕادەگرێت. سووتەمەنی و کارەبای پاڵپشتیکراو بنەمای تێچوو بۆ خێزان و بازرگانی دەگۆڕن.
پسوڵە Receipt
ئەو کاغەزەی تۆمار دەکات چیت گۆڕیوە، بە چ نرخێک، و کەی. ئەوەیە کە دەبێت نووسینگەی مۆڵەتدار بتداتێ، و تاکە بەڵگەی دەستتە ئەگەر ژماردنەکە هەڵە بووبێت.
پسوڵەی خەزێنە Treasury bill
قەرزکردنی حکومی کورتخایەن، بەزۆری کەمتر لە ساڵێک، بە داشکاندن دەفرۆشرێت و بە بەها ناویی دەدرێتەوە. بانکە عێراقییەکان بە بڕێکی زۆر هەڵیاندەگرن، کە باڵانسی بانکەکان بە بودجەی دەوڵەتەوە دەبەستێتەوە.
پسوڵەی زیادکراو Over-invoicing
ڕاگەیاندنی ئەوەی هاوردەیەک زیاتر لەوەی بووە تێچووی هەبووە، بۆ ئەوەی ئەو دۆلارە زیادانەی بە نرخی فەرمی کڕدراون لە دەرەوە بمێننەوە. یەکێکە لە ڕێگا سەرەکییەکانی دەرچوونی دۆلاری مەزاد بەبێ گەیشتنی کاڵا.
پشتگیرینامەی بەڵگەنامەیی Letter of credit
بەڵێنی بانکێک بۆ پارەدان بە هەناردەکار کاتێک بەڵگەنامەکانی بارکردن پێشکەش دەکرێن. لە عێراقدا یەکێکە لە ڕێگا یاسایییە سەرەکییەکان بۆ دۆلار بە نرخی فەرمی.
پشتیوانی و بەرگری Support and resistance
ئەو ئاستانەی نرخ چەندین جار سەرکەوتوو نەبووە لە شکاندنیان بەرەو خوارەوە یان سەرەوە. ڕەفتاری ڕابردوو وەسف دەکەن، و دانانیان وەک پێشبینی ئەو خاڵەیە کە ڕێبازەکە دەبێتە خورافە.
پشتیوانی کەسی Wasta
بەکارهێنانی پەیوەندییەکی کەسی بۆ بەدەستهێنانی ئەوەی دەبێت بە شایستەیی یان بە نۆرە دابەش بکرێت. ئەوەندە باوە کە سەرنج ڕاناکێشێت، و ئەوەندە زیانبەخشە کە ڕیز بێواتا دەکات.
پشکداری Equity
بەشێکی خاوەندارێتی لە بزنسێکدا، بەرامبەر قەرزدان بەو بزنسە. پشکداری سەرەتا زیان هەڵدەگرێت و بەرزبوونەوەکەشی بێ سنوورە، و ئەمە ئاڵوگۆڕەکەیە بەرامبەر قازانجی جێگیری بۆند.
پشکی نایاسایی Kickback
بەشێک لە بەهای گرێبەستێک کە بە نهێنی بۆ ئەو کەسە دەگەڕێتەوە کە بڕیاری داوە. بۆیە دەکرێت پارەی پڕۆژەیەک بە تەواوی بدرێت و هێشتا نیوەچڵ بێت.
پلانی پۆنزی Ponzi scheme
دانی قازانجی وەبەرهێنەرانی سەرەتا لە پارەی وەبەرهێنەرانی دواتر لەگەڵ بانگەشەی قازانجێکی ڕاستەقینە. دەبێت بڕووخێت، و تاکە پرسیار ئەوەیە کە کاتێک دەڕووخێت کێ تێیدایە.
پلە Denomination
ئەو بەها ناوییەی لەسەر پارەکە چاپکراوە. دینار زۆرتر بە پلە گەورەکان دەخولێتەوە، بۆیە کڕینی ئاسایی ژمارەی بە هەزاران لەخۆ دەگرێت.
پیپ Pip
بچووکترین هەنگاوی جوڵانی نرخی خراوەڕوو. لە دیناردا کە نرخەکان بە دیناری تەواو بۆ هەر دۆلارێک دەخرێنەڕوو، پیپێک یەک دینارە — بە تەنها بچووکە، و لە گۆڕینەوەیەکی گەورەدا شایانی سەرنجە.
پێداچوونەوە Revision
ژمارەیەکی بڵاوکراوە کە دواتر دەگۆڕێت کاتێک داتای باشتر دێت. نرخەکانی ئەم ماڵپەڕە خوێندنەوەن و پێداچوونەوەیان بۆ ناکرێت، بەڵام زۆربەی ئامارە فەرمییەکان پێداچوونەوەیان بۆ دەکرێت، بۆیە دەکرێت لەسەر هەمان ڕۆژ ناکۆک بن.
پێشکەشکردنی پارە Money supply
کۆی ئەو پارەیەی لە ئابوورییەکدا دەخولێتەوە. گەشەی خێرا بەبێ گەشەی هاوتای بەرهەم یەکێکە لە پاڵنەرە کلاسیکییەکانی هەڵاوسان.
پێویستی یەدەگ Reserve requirement
ئەو بەشەی لە سپاردەکان کە دەبێت بانک هەڵیبگرێت نەک قەرزی بدات. بەرزکردنەوەی پارە لە خولانەوە دەردەهێنێت، و یەکێکە لەو چەند ئامرازە کەمەی بانکی ناوەندی کە فرۆشتنی دۆلاری تێدا نییە.
پێوەری نرخی بەرهەمهێنەر Producer price index
ئەوەی بەرهەمهێنەران لە دەروازەی کارگە وەریدەگرن، پێش فرۆشتنی تاک. بەزۆری پێش نرخی خەرجکەر دەگۆڕێت، بۆیە وەک ئاگادارکردنەوەیەکی زوو دەخوێندرێتەوە.
پێوەری نرخی بەکاربەر Consumer price index
سەبەتەیەک لە کاڵای ڕۆژانە کە بەدرێژایی کات بەدواداکردنی بۆ دەکرێت بۆ پێوانەی هەڵاوسان. پێوانەیەکی جیاوازە لە نرخی گۆڕین، و هەردووکیان دەکرێت لە یەکتر دووربکەونەوە.
پێوەری هەستکردن بە گەندەڵی Corruption Perceptions Index
پۆلێنی ساڵانەی ڕێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی بۆ ئەوەی کەرتی گشتی وڵاتێک چەند بە گەندەڵ دادەنرێت. هەستکردنی شارەزایان و بازرگانان دەپێوێت نەک حاڵەتی ژمێردراو، و دەبێت وەک نیشانەیەک بخوێندرێتەوە نەک وەک پێوانەیەک.
پەڕە Margin
ئەو بڕەی دابینکەرێک بۆ نرخی بازاڕ زیادی دەکات یان لێی کەم دەکاتەوە. لە ناو نرخەکەدا دروستکراوە نەک بەجیا نیشان دەدرێت، بۆیە بەراوردکردنی ژمارە گشتییەکان گرنگە.
پەڕەی حەوالە Remittance margin
ئەو جیاوازییەی نێوان ئەو نرخەی خزمەتگوزاری گواستنەوە بەکاری دەهێنێت و نرخی بازاڕ. بەشە شاراوەکەی نرخەکەیە، و لە گواستنەوەیەکی گەورەدا کرێیە دیارەکە بچووک دەکاتەوە.
تابلۆی نرخ Rate board
ئەو تابلۆیەی لە دەرەوەی نووسینگەی گۆڕینەوەیە و نرخی کڕین و فرۆشتنی پیشان دەدات. کەرەستەی خاوی ئەم ماڵپەڕەیە: خوێندنەوەکان لە تابلۆی وەک ئەو کۆدەکرێنەوە، شار بە شار، بە درێژایی ڕۆژ.
تاقیکردنەوەی زێڕ Assay
ئەو تاقیکردنەوەیەی دیاری دەکات کانزاکە بەڕاستی چەند پاکە. دوکانەکانی بازاڕی زێڕی بەغدا وەشانێکی خێرای لەسەر مێزەکە دەکەن، بەڵام تاقیکردنەوەی فەرمی ئەوەیە کە ناکۆکی کۆتایی پێدەهێنێت.
تمەنی ئێرانی Iranian toman
یەکەیەکی نافەرمی ئێرانی کە دە ڕیاڵە، لە نرخکردنی ڕۆژانەدا بەکاردێت. بەفراوانی لە بازرگانی سنووردا دەبینرێت، و لێرەدا نرخ دەکرێت چونکە ژمارەی ڕیاڵی فەرمی وەسفی ئەوە ناکات کە خەڵک بەڕاستی دەیدەن.
توانای کڕین Purchasing power
ئەوەی یەکەیەک پارە بەڕاستی دەیکڕێت. نرخێک دەکرێت جێگیر بێت لە کاتێکدا توانای کڕین کەم دەبێتەوە، ئەگەر نرخی ناوخۆیی بەرز بێتەوە.
تۆلە Tola
یەکەی کێشێکی باشووری ئاسیایی نزیکەی 11.66 گرام، هێشتا لە هەندێک بازاڕی زێڕی کەنداودا بەکاردێت. لە عێراقدا زۆرتر لەسەر شمشاڵی هاوردەکراو دەردەکەوێت، و هەڵە گۆڕینی هۆکارێکی باوی هەڵە خوێندنەوەی نرخە.
تیزەر (USDT) Tether (USDT)
دراوێکی جێگیر کە پێویستە بەهای یەک دۆلار بێت. زۆربەی بەهای شفرەکراوی بەناو سنووردا لە ڕێگەی ئەوەوە دەجوڵێت، و پێگەکەی پێشتر لادابووە، و ئەمەش مەترسی ئەوەیە کە وەک پارەی نەقدی دابنێیت.
تێچووی ژیان Cost of living
ئەوەی تێچووی خێزانێکە بۆ پاراستنی ئاستی ئاسایی خۆی. لەگەڵ نرخی هاوردەدا بەرز دەبێتەوە، بۆیە دیناری لاوازتر پێش گەیشتن بە ئامارەکان دەگاتە سەر مێزی چێشتخانە.
تەختەی نرخەکان Rate board
ئەو لیستەی دراو و کانزاکان کە لە سەرەوەی ئەم ماڵپەڕەدا نیشان دەدرێت. بەپێی ئەوەی سەردانکەران بەڕاستی دەیکەنەوە ڕیز کراوە، نەک بە پیتی ئەلفوبێ.
تەکافول Takaful
دڵنیایی هاوکارانە کە ئەندامان بەشداری سندوقێکی هاوبەش دەکەن کە داواکاری ئەندامان دەداتەوە. جێگای دڵنیایی ئاسایی دەگرێتەوە بۆ ئەوانەی لە گرێبەستی خاوەن غەڕەڕ دوور دەکەونەوە.
جزدانی دراوی شفرەکراو Crypto wallet
نەرمەکاڵا یان ڕەقەکاڵایەک کە ئەو کلیلانە هەڵدەگرێت کە پارە شفرەکراوەکان کۆنترۆڵ دەکەن. لەدەستدانی کلیلەکان واتای لەدەستدانی تەواوی پارەکەیە: نە لقێک هەیە سەردانی بکەیت و نە تۆمارێک سکاڵای بۆ بەریت.
جزدانی مۆبایل Mobile wallet
هەژمارێک کە لەسەر مۆبایل هەڵدەگیرێت نەک لە لقی بانک. لە عێراقدا ئەمانە هەژماری دیناریین بە مۆڵەتی بانکی ناوەندی، و هیچیان نرخی دۆلارت پێ نادەن.
جووتی دراو Currency pair
دوو دراو کە بەرامبەر یەکتر نرخ دەکرێن، وەک USD/IQD. یەکەمیان ئەوەیە کە نرخی دەکەیت؛ دووەمیان ئەوەیە کە پێی نرخی دەکەیت.
جۆراوجۆری Diversification
بڵاوکردنەوەی سامان بەجۆرێک هیچ شکستێکی تاک کوشندە نەبێت. هەڵگرتنی پاشەکەوت بە دینار و دۆلار و زێڕ بە یەکەوە جۆراوجۆرییە وەک زۆربەی ماڵانی عێراقی دەیکەن، جا ناوی وای لێبنێن یان نا.
جیاوازی Spread
لە دینارڤیودا، جیاوازی نێوان نرخی بازاڕ و نرخی فەرمی بانکی ناوەندییە — لە لاپەڕەی دۆلاردا وەک «جیاوازی لە نرخی فەرمی» پیشان دەدرێت. ئەو ژمارەیەیە کە زۆربەی خەڵکی عێراق هەستی پێدەکەن. لە دارایدا بەگشتی مانای جیاوازی نێوان کڕین و فرۆشتنە.
جیاوازی هەرێمی Regional spread
جیاوازی نرخی بازاڕ لە نێوان شارەکانی عێراقدا لە هەمان ڕۆژدا. بەگشتی بچووکە، و بەگشتی بە گواستنەوە و داواکاری و لیقواتی ناوخۆیی ڕوون دەکرێتەوە نەک بە شتێکی نائاسایی.
جێبەجێکردن Execution
ئەو ساتەی مامەڵەکە بەڕاستی ڕوودەدات، نەک ئەو ساتەی لەسەری ڕێککەوتوون. ئەو نرخەی گرنگە نرخی کاتی جێبەجێکردنە، کە لە ڕۆژێکی قەرەباڵغدا ئەو نرخە نییە کە پێیان گوتوویت.
چاکسازی دراوی 2003 Currency reform of 2003
ئەو گۆڕینەوەیەی کە یەک زنجیرە نۆتی نیشتمانی لە جێی هەردوو دیناری سویسری و دیناری سەدام دانا. سەرچاوەی دیناری ئەمڕۆیە، و هۆکاری ئەوەیە کە هیچ نرخێکی پێش ئەو ناکرێت بەراورد بکرێت لەگەڵ نرخی ئەم ماڵپەڕە.
حەواڵە Hawala
گواستنەوەیەکە کە لە ڕێگەی تۆڕێک لە دەلاڵەکانەوە جێبەجێ دەکرێت نەک بانک. بەفراوانی لە عێراق و ناوچەکەدا بەکاردێت. نرخی حەواڵە دەکرێت جیاواز بێت لە نرخی نووسینگەکانی گۆڕینەوە کە لێرە پیشان دراوە، و دینارڤیو شوێنی ناکەوێت.
حەواڵەچی Hawaladar
ئەو کەسەی نووسینگەی حەواڵە بەڕێوە دەبات. متمانە و ناوبانگ هەموو دڵنیایی ئەم ڕێکخستنەن، نە گرێبەستێک هەیە جێبەجێ بکرێت و نە چاودێرێک سکاڵای بۆ ببرێت.
خاڵی بنەڕەت Basis point
یەک لە سەدی یەک لە سەد. بەکاردێت بۆ وەسفکردنی وردی جیاوازییە بچووکەکانی نرخ، چونکە وتنی «دەیەکی لە سەد» تێکچوون دروست دەکات.
خاڵی سواپ Swap points
ئەو جیاوازییەی نێوان نرخی ئێستا و نرخی داهاتوو، بە جیاوازی سوودی نێوان دوو دراو دیاری دەکرێت. ئەو ژمێرکارییەیە کە ڕوونی دەکاتەوە بۆچی نرخی مانگی داهاتوو نرخی ئەمڕۆ نییە.
خلیسکان Slippage
ئەو جیاوازییەی لە نێوان ئەو نرخەی چاوەڕێت دەکرد و ئەوەی وەرتگرت. بە قەبارەی مامەڵە و بە خێرایی جوڵانی بازاڕ گەورەتر دەبێت.
خوێندنەوەی دوور Outlier
خوێندنەوەیەک کە لە کۆمەڵەکەی تر دوورە. یەک نووسینگە کە نرخێکی زۆر دوور لە دراوسێکانی بخاتەڕوو بەزۆری کێشەی داتا یان حاڵەتێکی تایبەتە، و لاودەنرێت لەبری ئەوەی ناوەندەکە ڕابکێشێت.
خڕکردنەوە Rounding
یەکلایی کردنەوەی نرخێک بە بڕێکی گونجاو لەگەڵ قەبارەی پارەکان نەک ژمارەیەکی ورد. ئاساییە لە عێراقدا چونکە پارەی کانزایی بەکردەوە لە بەکارهێنانی ڕۆژانەدا نییە.
خۆدزینەوە لە باج Tax evasion
نەدانی نایاسایی باجی لەسەر، جیاوازە لە ڕێکخستنی یاسایی کاروبار بۆ کەمکردنەوەی. بنکەی داهات بچووک دەکاتەوە و دەوڵەت بەرەو قەرزکردن یان چاپکردن پاڵ دەنێت.
دابەزینی نرخ Deflation
دابەزینێکی گشتی لە نرخەکاندا. دەگمەنترە لە هەڵاوسان و بەخۆکارانە باش نییە، چونکە دابەزینی نرخ دەکرێت ئاماژە بێت بۆ کەمبوونەوەی داواکاری.
دارایی تیرۆر Terrorist financing
دابینکردنی پارە بۆ گرووپی چەکدار، سەرچاوەی پارەکە هەرچی بێت. لەگەڵ شوشتنی پارەدا ڕێکدەخرێت چونکە کۆنترۆڵەکان یەکن هەرچەندە ئاڕاستەی پارەکە پێچەوانەیە.
داهاتی نەوت Oil revenue
سەرچاوەی سەرەکی دراوی بیانی لە عێراق. لەبەر ئەوەی دۆلار زۆرتر لە ڕێگەی فرۆشتنی نەوتەوە دێتە ناو ئابوورییەکەوە، نرخی نەوت و دینار بە توندی بەیەکەوە بەستراون.
داواکاری بازاڕ Market order
ڕێنماییەک بۆ مامەڵەکردن ئێستا بە هەر نرخێکی ئێستا بێت. چوونە ژوورەوەی نووسینگەی گۆڕینەوە و گۆڕینی پارە داواکارییەکی بازاڕە بە هەموو شتێک جگە لە ناو.
داواکاری سنووردار Limit order
ڕێنماییەک بۆ مامەڵەکردن تەنها لە نرخێکی دیاریکراو یان باشتردا. وەشانی فەرمی ئەوەیە کە بە سەراف بڵێیت دەگەڕێمەوە ئەگەر نرخەکە گەیشتە ژمارەیەک کە ناوی دەبەیت.
دراوی بنەڕەت Base currency
ئەو دراوەی نرخ بە یەکەکانی دەپێورێت. «دۆلار/دینار 1,538» واتە یەک دۆلار، کە بنەڕەتەکەیە، 1,538 دینار دەکات. ئەگەر ئەم ماڵپەڕە بگۆڕیت بۆ نرخاندن بە دۆلار، بنەڕەتەکە بۆ هەموو جووتێک دەگۆڕێت جگە لە دینار خۆی.
دراوی جێگیر Stablecoin
هێمایەکی دیجیتاڵی داڕێژراو بۆ پاراستنی بەهایەکی جێگیر، بەگشتی یەک دۆلار. لە عێراقدا بەگشتی لە سەرووی یەکسانییەوە بازرگانی دەکرێن چونکە داواکاری بۆ دۆلاری دیجیتاڵی زیاترە لە پێشکەشکردنی ئاسان.
دراوی فیات Fiat currency
پارەیەک کە بەهای هەیە چونکە دەوڵەتێک دەریدەکات و خەڵک قبوڵی دەکەن، نەک لەبەر ئەوەی بە کانزا پشتگیری کراوە. دینار و دۆلار هەردووکیان دراوی فیاتن.
دراوی نرخکردن Quote currency
دووەم دراو لە جووتێکدا — ئەوەی نرخەکە پێی دەردەبڕدرێت. لە USD/IQD دا دراوی نرخکردن دینارە، بۆیە ژمارەکە دینار بۆ هەر دۆلارێک دەگەیەنێت.
دراوی یاسایی Legal tender
پارەیەک کە دەبێت قبوڵ بکرێت بۆ یەکلایی کردنەوەی قەرزێک لە وڵاتێکدا. دینار دراوی یاسایی عێراقە تەنانەت لەو شوێنانەشدا کە دۆلار بەکردەوە بەفراوانی دەخولێتەوە.
درهەمی ئیماراتی UAE dirham
دراوی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، ئەویش بە دۆلارەوە بەستراوە. عێراقییەکان بەگشتی لە ڕێگەی بازرگانی و گەشتی کەنداوەوە پێی دەگەن.
دروستکەری بازاڕ Market maker
مامەڵەکارێک کە بەردەوام هەردوو نرخی کڕین و فرۆشتن دەخاتەڕوو و جیاوازییەکەی نێوانیان قازانج دەکات. هەر نووسینگەیەکی گۆڕینەوە لە شەقامێکی قەرەباڵغدا وایە، جا ئەو وشەیە بەکاربهێنێت یان نا.
دزینی پارەی گشتی Embezzlement
بردنی ئەو پارەیەی متمانەت پێکراوە هەڵیبگریت. جیاوازە لە دزی لەوەی دەستڕاگەیشتنەکە یاسایی بووە، و ئەوەش وایدەکات بێ تۆماری پشکنین دۆزینەوەی سەخت بێت.
دژە شوشتنی پارە Anti-money laundering
ئەو کۆمەڵە ڕێسایانەی کۆمپانیا دارایییەکان ناچار دەکەن جوڵانەوەی گومانلێکراوی پارە بدۆزنەوە و ڕاپۆرتی بکەن. چوارچێوەکەی عێراق لای بانکی ناوەندییە، و پابەندبوون پێی ئەوەیە کە پەیوەندی بانکی نێردراو کراوە دەهێڵێتەوە.
دڵنیایی سپاردە Deposit insurance
سیستەمێک کە هەتا سنوورێک سپاردەداران دڵنیا دەکاتەوە ئەگەر بانکێک شکستی هێنا. لەو شوێنانەی لاوازە یان نییە، پاشەکەوتکاران پارەی نەقد و دۆلار هەڵدەگرن لەبری سپاردە، و ئەمە بەشێکی گەورەی چیرۆکی پاشەکەوتی ماڵانی عێراقە.
دۆخی فرۆشتن Short position
پابەندبوون بە گەیاندنی دراوێک کە هێشتا هەڵتنەگرتووە، بۆیە بەرزبوونەوەی تێچووت بۆ دروست دەکات. ئەو هاوردەکارەی لەسەر نرخێکی دۆلاری ڕێککەوتووە بەڵام هێشتا دۆلارەکانی نەکڕیوە بەکردەوە لە دۆخی فرۆشتندایە.
دۆخی پارە Note condition
ئەوەی پارەیەک چەند پاک و بێنیشانە و نوێیە. لە عێراقدا بەڕاستی ئەو نرخە دەگۆڕێت کە بۆ پارەی بیانی پێشکەش دەکرێت، بەتایبەتی دۆلار.
دۆخی کڕین Long position
هەڵگرتنی دراوێک لەبەر ئەوەی چاوەڕێی بەرزبوونەوەی دەکەیت. هەرکەسێک پاشەکەوتی بە دۆلار لە ناوخۆی عێراق هەڵبگرێت لە دۆخی کڕینی دۆلاردایە، جا ئەو وشەیە بەکاربهێنێت یان نا.
دۆلارکردن Dollarisation
بەکارهێنانی دراوێکی بیانی لەلایەن دانیشتوانەوە لە تەنیشت یان لە جیاتی دراوی خۆیان. دۆلارکردنی بەشەکی هۆکاری ئەوەیە کە زۆرێک لە نرخەکانی عێراق بە هەردوو دراو نرخ دەکرێن.
دۆلاری ئەمریکی US dollar
ئەو دراوەی نەوتی عێراق پێی دەفرۆشرێت و ئەوەی زۆربەی پاشەکەوتی ناوخۆیی پێی هەڵدەگیرێت. هەموو نرخێکی تری ئەم تەختەیە پێوەی بەستراوە.
دینار (IQD) Dinar (IQD)
دراوی عێراق، کۆدەکەی IQD ە. هەموو نرخێکی ئەم ماڵپەڕە بە دینار بۆ هەر یەکەیەک لە دراوەکەی تر دەردەبڕدرێت، مەگەر ماڵپەڕەکە بۆ دۆلار بگۆڕیت.
دیناری سویسری Swiss dinar
دیناری عێراقی پێش 1991، لە بەریتانیا بە پلێتی سویسری چاپکرا. دوای جەنگی کەنداو باکوور بەردەوام بوو لە بەکارهێنانی، بەڵام باشوور چووە سەر نۆتی چاپکراوی ناوخۆیی، و هەردووکیان بە نرخی زۆر جیاواز مامەڵەیان پێکرا هەتا چاکسازی 2003 هەردووکیانی گۆڕی.
دیناری سەدام Saddam dinar
ئەو نۆتانەی لە نێوان 1991 و 2003 لە ناوخۆی عێراق چاپکران و وێنەی سەدام حوسێنیان هەڵگرتبوو. لە ژێر سزاکاندا بە بڕێکی زۆر چاپکران و زۆرترین بەهایان لەدەستدا، و ئەوەش هۆکاری ئەوەیە کە خەڵک هێشتا بە دەیان هەزار باسی دینار دەکەن.
دەرهێنانی زیادە Overdraft
مۆڵەتی دەرهێنانی باڵانس بۆ خوار سفر هەتا سنوورێک. قەرزێکە ڕۆژانە حساب دەکرێت، و هەرزانترین بەکارهێنانی کورتترینیانە.
دەفتەری داواکاری Order book
لیستی زیندووی ئەوەی کڕیار و فرۆشیار ئامادەن بیدەن و قبووڵی بکەن. بازاڕی عێراق دەفتەری داواکاری بڵاوکراوەی نییە، بۆیە ناوەندێکی کۆکراوە لە خوێندنەوەی ڕاستەقینە نزیکترین شتی بەردەستە.
ڕاستکردنەوە Correction
کەوتنێکی بەشەکی دوای بەرزبوونەوەیەکی توند، بەبێ ئەوەی ئاڕاستەکە بگۆڕێت. جیاکردنەوەی لە دەستپێکی داکەوتنێکی ڕاستەقینە تەنها دواتر دەکرێت.
ڕاستەقینە بەرامبەر ناوی Real versus nominal
ژمارەی ناوی ئەو ژمارەیەیە وەک چۆن نووسراوە؛ ژمارەی ڕاستەقینە هەمان ژمارەیە دوای ڕێکخستنی بە هەڵاوسان. ئەو مووچانەی خاوتر لە نرخەکان بەرز دەبنەوە بە ناوی بەرز دەبنەوە و بە ڕاستەقینە دادەبەزن.
ڕاستەوخۆ لە نێوان کەسان Peer-to-peer
مامەڵەکردن ڕاستەوخۆ لە نێوان دوو کەس نەک لە ڕێگەی مامەڵەکارێکەوە. زۆربەی دراوی شفرەکراو بەم شێوەیە لە عێراقدا دەکڕدرێت، و مەترسی لایەنی بەرامبەری هەیە کە نووسینگەی گۆڕینەوە نییەتی.
ڕاپۆرتی مامەڵەی گومانلێکراو Suspicious transaction report
ئەو ڕاپۆرتەی بانک پێشکەشی دەکات کاتێک جوڵانەوەیەکی پارە لەگەڵ ئەوەی دەربارەی کڕیارەکە دەیزانێت یەک ناگرێتەوە. بۆ یەکەی هەواڵگری دارایی دەچێت و کڕیارەکە ئاگادار ناکرێتەوە.
ڕاگرتنی زیان Stop loss
ڕێنماییەکی چالاک بۆ داخستنی دۆخێک کاتێک زیان گەیشتە خاڵێکی دیاریکراو. زیانەکە سنووردار دەکات و دڵنیاشت دەکاتەوە کە هەڵیدەگریت، و ئەمە ئاڵوگۆڕەکەیە.
ڕۆیشتنی پارەی نایاسایی Illicit financial flows
پارەیەک کە پێچەوانەی یاسا بەناو سنووردا دەپەڕێتەوە، جا لە تاوان یان خۆدزینەوە لە باج یان دەستکاری پسوڵەی بازرگانی بێت. بە سروشتی خۆی خەمڵاندنی وردنییە، بۆیە ژمارەکان لە نێوان سەرچاوەکاندا زۆر جیاوازن.
ڕیاڵی سعودی Saudi riyal
دراوی سعودیە، بە دۆلارەوە بەستراوە. بەهۆی بەستنەوەکە، نرخی ڕیاڵ بۆ دینار بەنزیکەیی بەتەواوی لەگەڵ لای دیناردا دەجوڵێت.
ڕیبا Riba
سوود، بەو واتایەی لە شەریعەتدا حەرامە: قازانجێک کە لەسەر پارە تەنها بۆ تێپەڕبوونی کات وەردەگیرێت. بۆیە بانکە ئیسلامییەکانی عێراق دارایی وەک فرۆشتن یان هاوبەشی ڕێک دەخەن نەک قەرزێک بە ڕێژەیەک.
ڕێڕەوی حەوالە Remittance corridor
جووتێکی دیاریکراوی وڵاتی نێرەر و وەرگر، وەک تورکیا بۆ عێراق. تێچوو بە توندی لە ڕێڕەوێکەوە بۆ یەکێکی تر جیاوازە، بۆیە ناوەندی جیهانی کەم شت دەڵێت دەربارەی ئەوەی بەڕاستی چەند دەدەیت.
ڕێژەی زێڕ بۆ زیو Gold-silver ratio
چەند گرام زیو بە یەک گرام زێڕ دەکڕدرێت. مامەڵەکاران وەک پێوەرێکی نزیکەیی چاودێری دەکەن بۆ ئەوەی بزانن ئایا یەکێک لە کانزاکان لەوی تر پێشکەوتووە.
ڕێژەی سوود Interest rate
نرخی قەرزکردنی پارە بۆ ماوەیەک. جیاوازی نێوان ڕێژەکانی وڵاتان ڕۆیشتنی دراو دەجوڵێنێت، بۆیە گۆڕانێک لە واشنتن لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا لە نووسینگەکانی گۆڕینەوەی بەغدا هەست پێدەکرێت.
ڕێکخستنی وەرزی Seasonal adjustment
لابردنی ئەو بەشەی جوڵانەوە کە هەموو ساڵێک لە هەمان کاتدا ڕوودەدات — ڕەمەزان، وەرزی حەج، کۆتایی ساڵی دارایی — تاکو ئەوەی دەمێنێتەوە ئەو بەشە بێت کە شایانی ڕوونکردنەوەیە.
زنجیرەی کات Time series
زنجیرەیەک لە بەهاکان کە بەدرێژایی کات تۆمار کراون. هێڵکاری مێژوویی ئەم ماڵپەڕە زنجیرەیەکی کاتە، و ئەوەیە کە ژمارەی ئەمڕۆ دەکاتە چوارچێوە.
زیو Silver
کانزایەکی بەنرخ کە لێرەدا لە تەنیشت زێڕ بە هەمان دوو یەکە نرخ دەکرێت. بەگشتی زیاتر لە زێڕ بە هەردوو ئاڕاستە دەجوڵێت.
زێڕ Gold
کانزایەک کە وەک خەزێنەی بەها هەڵدەگیرێت. دینارڤیو بە ئۆنسی جیهانی و مثقاڵی ناوخۆیی نرخی دەکات، چونکە دوکانەکانی عێراق بە دووەمیان نرخ دەکەن.
زێڕی بەکارهاتوو Scrap gold
خشڵی کۆن کە دەفرۆشرێتەوە بۆ توانەوە. بەهای کانزاکە دەهێنێت کەم کراوی ئەو کرێی دروستکردنەی لە کاتی کڕیندا دات، بۆیە زێڕ بە دەگمەن ئەوە دەگەڕێنێتەوە کە تێچووی بووە.
زێڕی خشڵ Jewellery gold
زێڕی کارکراو بۆ پارچەی لەبەرکراو، بەزۆری بە قیراتێکی کەمتر لە شمشاڵ تاکو بەقەد پێویست ڕەق بێت. نرخەکەی کرێی دروستکردنی هەڵگرتووە، بۆیە خوێندنەوەیەکی پاکی کانزاکە نییە.
زێڕی دەستبەجێ Spot gold
نرخی نێودەوڵەتی بۆ گەیاندنی دەستبەجێی زێڕی بێگەرد، بە ئۆنسی ترۆی بە دۆلار نرخ دەکرێت. ئەو بنەمایەیە کە ژمارەی مثقاڵی ناوخۆیی لێی وەردەگیرێت.
زەمانەتی بانکی Bank guarantee
بەڵێنی نووسراوی بانک بە پارەدان ئەگەر کڕیارەکەی نەیدا. وەرگرانی کار پێویستیان پێیەتی بۆ بەشداری لە پێشکەشکراوی گشتی، و کرێیەکەی تێچوویەکی ڕاستەقینەی کارکردنە لێرەدا.
زەکات Zakat
ئەو ئەرکە ساڵانەیەی لەسەر ئەو ماڵەیە کە گەیشتووەتە نساب و ساڵێکی بەسەردا تێپەڕیوە، پارە و زێڕ و کاڵای بازرگانی دەگرێتەوە. پاشەکەوتی بە دۆلار یان زێڕ بە بەهای ڕۆژی پێویستبوون هەڵدەسەنگێنرێت.
زەین کاش Zain Cash
جزدانێکی مۆبایلی مۆڵەتدراو لەلایەن بانکی ناوەندییەوە، بۆ دانی مووچە و گواستنەوە بەکاردێت. باڵانسەکان بە دینارن، بۆیە جوڵاندنی پارە بە ڕێگەی ئەوەوە هەرگیز تووشی نرخی دۆلارت ناکات.
ژمارەی زنجیرەیی Serial number
ئەو ژمارە تاکەی لەسەر هەر نۆتێکی پارە چاپکراوە. نووسینگەکان بەرامبەر لیستی ساختە پشکنینی دەکەن، و زنجیرەیەک ژمارەی لەدوای یەک لەسەر نۆتی بەکارهاتوو خۆی هۆکارێکە بۆ دووبارە سەیرکردن.
ژمارەی پێوانەیی Index number
ژمارەیەک کە گۆڕان بەرامبەر خاڵێکی دەستپێکی هەڵبژێردراو دەردەبڕێت کە بە سەد دانراوە. زنجیرە جیاوازەکان بەراوردکراو دەکات، و بێ زانینی ئەوەی سەدەکە ئاماژە بە چ ساڵێک دەکات بێواتایە.
ساختە Counterfeit
پارەیەکی ساختە. پشکنینی پارە کارێکی ئاساییە لە نووسینگەکانی گۆڕینەوەدا و یەکێکە لەو خزمەتگوزارییانەی جیاوازی نرخ تێچووی دەداتەوە.
ساختەی گرێبەست Procurement fraud
دەستکاریکردنی ئەو شێوازەی گرێبەستی گشتی پێ دەبەخشرێت — ئاڕاستەکردنی مەرجەکان، لەتکردنی پێشکەشکراوەکە بۆ خۆدوورخستنەوە لە چاودێری، یان ڕێککەوتنی نرخ لە نێوان بەشداربووان. زیانەکە ئەو جیاوازییەیە لە نێوان ئەوەی درا و ئەوەی کارەکە دەیشیا.
ساڵی بنەڕەت Base year
ئەو ماوەیەی ژمارەی پێوانەیی بەرامبەری دەپێورێت. ساڵی بنەڕەت بگۆڕە هەموو ژمارەیەکی زنجیرەکە لەگەڵیدا دەگۆڕێت، هەرچەندە هیچ لە جیهانی ڕاستەقینەدا نەجوڵابێت.
سزا ئابوورییەکان Sanctions
ئەو سنوورانەی دەوڵەتان لەسەر مامەڵەکردن لەگەڵ کەس و کۆمپانیا و وڵاتی ناوبراودا دایاندەنێن. ئەو بانکەی سەرپێچییان بکات دەستڕاگەیشتنی بە دۆلار لەدەست دەدات، بۆیە بانکە عێراقییەکان پێش جوڵاندنی پارە ناوەکان پشکنین دەکەن.
سندوقی دراوی نێودەوڵەتی IMF
سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، قەرز دەداتە ئەو وڵاتانەی کێشەی هاوسەنگی پارەدانیان هەیە و هەڵسەنگاندن بۆ ڕێکخستنە دراوییەکانیان بڵاو دەکاتەوە. ڕاپۆرتەکانی سەرچاوەیەکی دەرەکی ئاساییە دەربارەی پێگەی دینار.
سنووری سەرەوەی گواستنەوە Transfer ceiling
زۆرترین ئەوەی لە یەک مامەڵە یان یەک ماوەدا دەنێردرێت. سنوورەکان بڕە گەورەکان بەرەو چەند گواستنەوەیەک یان بەرەو حەواڵە پاڵ دەنێن، بۆیە توندکردنیان بە دەگمەن ڕۆیشتنەکە کەم دەکاتەوە.
سنووری ڕۆژانە Daily limit
زۆرترین ئەوەی نووسینگەیەک یان بانکێک لە ڕۆژێکدا بۆ یەک کەس دەیگۆڕێت. کاتێک سنوورەکان توندتر دەبن داواکاری دەڕژێتە بازاڕی ئازاد و بەزۆری جیاوازی نێوان نرخەکان فراوان دەبێت.
سوکووک Sukuk
بڕوانامەی کە بە خاوەنەکەی بەشێک لە سامانێکی ڕاستەقینە و ئەو داهاتەی دروستی دەکات دەدات، لەو شوێنانەدا بەکاردێن کە بۆندی ئاسایی سوود دەدات. عێراق لە ناوخۆدا دەریکردوون بۆ دابینکردنی خەرجی.
سویفت SWIFT
ئەو تۆڕی پەیامنێرییەی بانکەکان بەکاری دەهێنن بۆ فەرمانی پارەدانی سەرووسنوور. فەرمان دەگوازێتەوە نەک پارە، بۆیە گواستنەوەیەک دەکرێت «نێردراو» بێت و هێشتا نەگەیشتبێت.
سپاردە Deposit
پارەیەک کە لای بانکێک دادەنرێت، بە داواکردن یان لە بەروارێکی دیاریکراودا دەگەڕێتەوە. لە عێراقدا بەشێکی گەورەی پاشەکەوتی ماڵان هەرگیز نابێتە سپاردە و وەک پارەی نەقد لە ماڵەوە دەمێنێتەوە.
سپاردەی داواکراو Demand deposit
باڵانسێک کە هەر کاتێک بێ ئاگادارکردنەوە دەیدەرهێنیت. کەم یان هیچ نادات، و ئەوەیە کە هەژماری جاری هەڵیدەگرێت.
سپێکولەیشن Speculation
کڕینی دراوێک بە هیوای بەرزبوونەوەی نرخی نەک لەبەر ئەوەی پێویستت پێیەتی. داواکاری سپێکولەیتیڤ دەتوانێت جیاوازی نێوان نرخی فەرمی و نرخی بازاڕ خێراتر فراوان بکات لەوەی بازرگانی بە تەنها بیکات.
سیاسەتی دراوی Monetary policy
ئەو بڕیارانەی بانکی ناوەندی دەربارەی پێشکەشکردنی پارە و ڕێژەی سوو دەیاندات. لە عێراقدا دیارترین ئامرازەکەی مەزادی دۆلارە.
سیستەمی بنەڕەتی بانکی Core banking system
ئەو نەرمەکاڵا تۆمارییەی هەموو هەژمار و مامەڵەیەک هەڵدەگرێت. نوێکردنەوەی لەلایەن بانکە عێراقییەکانەوە ئەوەیە کە لە دەیەی ڕابردوودا گواستنەوەی هەمان ڕۆژ و پارەدانی کارتی کردووە بە شتێکی کرا.
سیستەمی نرخی گۆڕینەوە Exchange rate regime
ئەو ڕێسایەی وڵاتێک لە دیاریکردنی بەهای دراوەکەیدا پەیڕەوی دەکات — جێگیر، لەسەرەوە، یان شتێک لە نێوانیان. عێراق پێگەیەک بۆ دۆلار بەکاردەهێنێت، بۆیە نرخی فەرمی بە دەگمەن و بە هەنگاو دەگۆڕێت.
سەبەتەی کاڵا Basket of goods
ئەو لیستە جێگیرەی بڕگەکان کە پێوەری نرخ بەدوایاندا دەڕوات. ئەگەر سەبەتەکە لەگەڵ ئەوەی خێزانێک بەڕاستی دەیکڕێت یەک نەگرێتەوە، ڕێژەی هەڵاوسانی بڵاوکراوە لەگەڵ ئەزموونیدا یەک ناگرێتەوە.
سەدەیی Percentile
ئەو بەهایەی بەشێکی دیاریکراوی خوێندنەوەکان لە خوارییەوەن. خستنەڕووی سەدەیی دەیەم و نەوەدەمی خوێندنەوەکانی ڕۆژێک زیاتر دەربارەی ئەوە دەڵێت کە بەڕاستی چەندت لێ وەردەگیرێت وەک لە یەک ناوەند.
سەربەخۆیی بانکی ناوەندی Central bank independence
ئەوەی بانکی ناوەندی چەند دەتوانێت سیاسەت دابنێت بەبێ ئەوەی وەزارەتی دارایی بەسەریدا زاڵ بێت. لەو شوێنانەی سەربەخۆیی تەنکە، چاپخانەی پارە مەیلی وەڵامدانەوەی کەمییەکەی هەیە.
سەرچاوەی داتا Data source
ئەوەی ژمارەیەکی بڵاوکراوە لەکوێوە هاتووە. لاپەڕەی شێوازی کاری دینارڤیو دیاری دەکات کام سەرچاوە هەر ژمارەیەک دەخوات، چونکە نرخێک تەنها بەقەد سەرچاوەکەی باشە.
سەڕاف Sarraf
نووسینگەی گۆڕینەوە یان ئاڵوگۆڕکەری پارە. زۆربەی خەڵکی عێراق لەلای سەڕافەکان دۆلار دەکڕن و دەیفرۆشن، و نرخەکانیان ئەوەیە کە نرخی بازاڕی ئەم ماڵپەڕە دەیگەیەنێت.
شلەیی Liquidity
ئەو بڕە پارەیەی بەردەستە بۆ مامەڵەکردن بەبێ جوڵاندنی نرخ. کاتێک دۆلار زۆر بێت، نرخی بازاڕ لە نرخی فەرمی نزیک دەبێتەوە؛ کاتێک کەم بێت، جیاوازییەکە فراوان دەبێت. شلەیی زۆرجار هۆکاری پشت جوڵەکەیە، نەک خودی جوڵەکە.
شمشاڵی زێڕ Ingot
پارچەیەکی داڕێژراوی کانزا کە بە کێش و پاکی دەفرۆشرێت نەک بە دەستکار. لەبەر ئەوەی کرێی دروستکردنی لەسەر نییە نزیکتر بەدوای نرخی ئێستاوە دەڕوات لە خشڵ.
شوشتنی پارە Money laundering
جوڵاندنی داهاتی تاوان بەناو مامەڵەی بەڕواڵەت یاساییدا هەتا ئەوەی سەرچاوەکەی نەدۆزرێتەوە. نووسینگەکانی گۆڕینەوە ڕێڕەوێکی ئاشکران، بۆیە مۆڵەتدارەکانیان ناچارن تۆمار بکەن کێ چی دەگۆڕێت.
شیکاری بنەڕەتی Fundamental analysis
حوکمدان لەسەر بەها لە ڕێگەی بارودۆخە بنەڕەتییەکانەوە — داهاتی نەوت، یەدەگەکان، بودجە، مەزاد. لە دیناردا ئەمە ئەو شیکارییەیە کە بەڕاستی جوڵانەکان ڕوون دەکاتەوە.
شیکاری تەکنیکی Technical analysis
خوێندنەوەی مێژووی نرخ بۆ دۆزینەوەی نەخش لەبری خوێندنەوەی ئابووری. لە بازاڕێکی ئازاددا شتی زیاتری هەیە بۆ کارکردن لەسەری وەک لە بازاڕێکی بەڕێوەبراوی وەک هی دینار.
شێوازی کار Methodology
ئەو ڕوونکردنەوە بڵاوکراوەیەی کە چۆن ژمارەیەک بەرهەم دێت. هی ئێمە سەرچاوەکان و کاتی کۆکردنەوە و خڕکردنەوە دیاری دەکات، تا ژمارەیەک بپشکنرێت نەک تەنها متمانەی پێ بکرێت.
عمولە Commission
کرێیەکی ڕاگەیەنراو بۆ ئەنجامدانی گۆڕینەوە یان گواستنەوە، جیا لە نرخەکە. عمولەیەکی نزم لەسەر نرخێکی خراپ بەزۆری گرانترە لە پێچەوانەکەی، بۆیە پێش ڕازیبوون پرسیاری هەردووکیان بکە — نرخەکە و عمولەکە.
غەڕەڕ Gharar
وشەیەکی عەرەبییە بە واتای نەزانینی زۆر لە گرێبەستێکدا — نرخێکی نەزانراو، بڕێکی ناڕوون، شتێک کە لەوانەیە هەرگیز نەگەیەنرێت. لە فیقهی مامەڵەکاندا ئەو فرۆشتنەی غەڕەڕی تێدا بێت پووچە، چونکە لایەکیان بەکردەوە قومار دەکات لەسەر ئەوەی لایەکەی تر دەیزانێت. ئەمە هۆکاری ئەوەیە کە زانا لە گرێبەستی داهاتوو یان بژاردە دەوەستێت بەڵام لە گۆڕینەوەی ئێستادا نا، کە نرخ و پارە هەردووکیان لە یەک ساتدا دەست دەگۆڕن.
فاست پەی FastPay
جزدانێکی دیجیتاڵی عێراقی بۆ پسوڵە و گواستنەوە و پارەدانی بازرگان بەکاردێت. ڕێڕەوێکی دیناری یە: بەسوودە بۆ دوورکەوتنەوە لە پارەی نەقد، بەڵام پەیوەندی بەو پرسیارەوە نییە کە دۆلار چەندە.
فێڵ Fraud
بەدەستهێنانی پارە بە فێڵ. لە بازاڕی دراودا زۆرترین جار شێوەی نرخێک وەردەگرێت کە بەڵێنی پێدراوە و جێبەجێ نەکراوە، یان گواستنەوەیەک کە هەرگیز نەگەیشتووە.
فێڵی بازاڕی دراو Forex scam
پێشنیارێک کە بەڵێنی قازانجی دڵنیاکراو لە مامەڵەی دراو دەدات، بەزۆری بە دەلاڵێکەوە کە ناتوانیت پشکنینی بکەیت و دەرهێنانێک کە کار ناکات. قازانجی دڵنیاکراو و مامەڵەی دراو پێکەوە ناچن.
قازانجی دەرکردنی پارە Seigniorage
ئەو قازانجەی دەوڵەت لە دەرکردنی پارەوە دەیکات کە تێچووی چاپکردنی لە بەهاکەی کەمترە. زۆر پشتی پێببەستیت دراوەکە لەوە کەمتر دەبێت کە کاغەزەکە پێشنیاری دەکات، و ئەوەش هەڵاوسانی گەورەیە.
قازانجی ساڵانە Yield
ئەوەی وەبەرهێنانێک بەڕاستی دەیگەڕێنێتەوە وەک ڕێژەیەک لەوەی داوتە، نەک لە بەها ناوییەکەی. ئەو ژمارەیەیە کە بە نێوان ئامرازەکاندا بەراورد دەکەیت، کوپۆن نا.
قووڵایی بازاڕ Market depth
ئەوەی چەند دەکرێت بازرگانی بکرێت پێش ئەوەی نرخەکە دژت بجوڵێت. قووڵایی ناوخۆیی لە عێراقدا بچووکترە لە قووڵایی جیهانی، کە بۆ بڕە گەورەکان گرنگترە لە نرخی بڵاوکراوە.
قیرات Karat
پاکی زێڕ لە بیست و چواردا. دوکانەکانی عێراق بەگشتی بیست و یەک قیرات بازرگانی دەکەن، بۆیە نرخێکی خراوەڕوو بۆ زێڕی بێگەرد نرخی ئەو کەرەستەیە نییە کە لە پەنجەرەکەدایە.
قەبارەی بازرگانی Volume
ئەوەی چەند لە شتێک لە ماوەیەکدا دەست گۆڕاوە. قەبارەی کەم واتە نرخێکی خراوەڕوو لەوانەیە بەرامبەر مامەڵەیەکی ڕاستەقینەی هەر قەبارەیەک نەمێنێتەوە.
قەرزدەری کۆتایی Lender of last resort
ڕۆڵی بانکی ناوەندی لە قەرزدان بە بانکێکی توانادار کە لە هیچ شوێنێکی تر قەرزی دەست ناکەوێت. بوونی ئەوەیە کە ڕێگە دەگرێت کێشەی پارە بەردەستی یەک بانک ببێتە هەڵاتنێک لەسەر هەموویان.
قەرزی دەوڵەتی Sovereign debt
ئەوەی حکومەت قەرزداری قەرزدەرانە لە ناوخۆ و دەرەوە. دانەوەی بە دۆلار لە کاتێکدا داهات بە دینارە داواکارییەکی هەمیشەییە لەسەر یەدەگەکان، و بەو پێیەش لەسەر نرخەکە.
قەرزی مامەڵە Leverage
مامەڵەکردن بە پارەی قەرزکراو بەجۆرێک جوڵەیەکی بچووک قازانج یان زیانێکی گەورە دروست بکات. تایبەتە بە پلاتفۆرمی سپێکولەیشن نەک گۆڕینی پارە بۆ گەشتێک، و ئەمە ئەو ڕێگەیەیە کە زۆربەی خەڵک پارەی خۆیان لەسەر دراوەکان لەدەست دەدەن.
قەیرانی دراو Currency crisis
لەدەستدانی خێرای متمانە بە دراوێک، بەزۆری بە کەمکردنەوەی بەها یان کۆنترۆڵی سەرمایە کۆتایی دێت. یەدەگەکان کات دەکڕن، بەڵام بە تەنها هۆکارەکە چارەسەر ناکەن.
کاتی کۆکردنەوە Collection time
ئەو ساتەی نرخەکە بەڕاستی خوێندراوەتەوە، بە کاتی بەغدا لە تەنیشت هەموو ژمارەیەکی ئەم ماڵپەڕەدا نووسراوە. ئەو کاتە نییە کە تۆ لاپەڕەکەت کردەوە. لە دەرەوەی کاتی بازرگانی، دوا نرخی کۆکراوە بە کاتی خۆیەوە دەمێنێتەوە.
کاتی گەیشتن Maturity
ئەو بەروارەی بۆند یان سپاردە دەدرێتەوە. ماوەی درێژتر زیاتر دەدات چونکە خاوەنەکەی ماوەیەکی درێژتر بەرکاری هەڵاوسان و شکستی قەرزدار دەبێت.
کارتی پێشەکی Prepaid card
کارتێک کە بە باڵانسێکی جێگیر بار دەکرێت، بەزۆری بە دۆلار بۆ بەکارهێنان لە دەرەوە یان لەسەر ئینتەرنێت. ئەو نرخەی لە کاتی بارکردندا لێت وەرگیراوە هەمان نرخە کە دەمێنێتەوە، هەرچی بازاڕ دوایی بیکات.
کارتی کیو Qi Card
کارتی مووچە و خانەنشینی کە لە ڕێگەی بانکە عێراقییەکانەوە دەردەکرێت. مووچە بە دینار دەگاتە سەری، و ئەو ڕۆژەی کۆمەڵە گەورەکان بار دەکرێن بەزۆری ڕۆژێکە کە نووسینگەکانی گۆڕینەوە کڕیاری زیاتر دەبینن.
کارمەندی خەیاڵی Ghost employee
ناوێک لەسەر لیستی مووچە کە کەسێکی لە پشتەوە نییە، یان کەسێک کە هەرگیز ئامادە نابێت. عێراق لە پشکنینی یەک لەدوای یەکدا دەیان هەزار ناوی وای لابردووە، و هەر یەکێکیان مووچەیەکە مانگانە بەبێ بەرامبەر لە بودجەکە دەردەچێت.
کانکردن Mining
ئەو کاری کۆمپیوتەرییەی بلۆکچەین دەپارێزێت و دراوی نوێ دەردەکات. لە عێراقدا زۆرتر وەک بارێک لەسەر کارەبا گرنگە، بۆیە هەندێک جار سنووردار کراوە.
کراکن Kraken
بۆرسەیەکی شفرەکراوی ئەمریکی، لە کۆنترینەکانی هێشتا کاردەکەن. لێرەدا بۆ تەواوی ناوی هێنراوە، و هەمان سنووری دەستڕاگەیشتن و مۆڵەت بۆی هەیە.
کردارەکانی بازاڕی کراوە Open market operations
کڕین یان فرۆشتنی سامانی دارایی لەلایەن بانکی ناوەندییەوە بۆ زیادکردن یان دەرهێنانی پارە لە سیستەمی بانکی. ئامرازی ئاسایی سیاسەتی دراوییە، جیاوازە لە مەزادی دۆلار.
کرێی دروستکردن Making charge
تێچووی کار کە بۆ بەهای کانزاکە زیاد دەکرێت کاتێک خشڵ دەکڕیت. لەبەر ئەمەیە کە ملوانکەیەکی زێڕ زیاتر لە کێشەکەی تێدەچێت، و لە فرۆشتنەوەدا نایەتەوە.
کرێی کارت Card fee
ئەو کرێیەی دەرکەری کارت لەسەر مامەڵەی بە دراوی بیانی زیادی دەکات، بەزۆری ڕێژەیەکە. جیاوازە لە نرخی گۆڕینەوە، و هۆکاری سەرەکییە کە کۆی کارتەکە لەگەڵ ئەو نرخەی سەیرت کردووە یەک ناگرێتەوە.
کرێی گواستنەوە Transfer fee
کرێی جێگیری ناردنی پارە، جیاوازە لە پەڕەی نرخ. دوو خزمەتگوزاری بە هەمان کرێ دەکرێت زۆر بە جیاوازی تێچوویان هەبێت کاتێک نرخەکە بەراورد دەکرێت.
کرێی گۆڕینەوە Exchange fee
کرێیەکی جێگیر کە هەندێک نووسینگە لەسەر نرخەکەیان زیادی دەکەن. جیاوازە لە جیاوازی کڕین و فرۆشتن، و نرخێکی بڵاوکراوەی نزم لەگەڵ کرێیەکدا دەکرێت لە خراوەڕوویەکی ڕوونتر گرانتر بێت.
کوتری زێڕ Bullion
زێڕ یان زیو کە وەک تەختە یان پارە بۆ بەها هەڵدەگیرێت نەک وەک خشڵ. نزیک لە ناوەڕۆکی کانزاکە نرخ دەکرێت، بە کرێی دروستکردنی کەمتر لە خشڵ.
کوردکۆین Kurdcoin
ئەو بۆرسەی دراوی شفرەکراوەی لە پشتی ئەم ماڵپەڕەوەیە. کوردکۆین لە ساڵی 2017 دەستی پێکردووە و لەو کاتەوە بیتکۆین و تیزەر بۆ کەس و کۆمپانیاکانی عێراق دەکڕێت و دەفرۆشێت، بەرامبەر دینار و دۆلار، لە هەولێرەوە — و لەگەڵ بانک و وەزارەت و کۆمپانیاکان لە پاراستنی کلیل، پارەدان و ڕاهێناندا کار دەکات. دینارڤیو وەک تۆمارێکی ناوخۆیی نرخی بازاڕ لای ئەوان دەستیپێکرد، و هەمان تیم هێشتا دروستی دەکات و خەرجییەکەی دەدات: kurdcoin.krd.
کوپۆن Coupon
ئەو سوودەی بۆند دەیدات، وەک ڕێژەیەک لە بەها ناوییەکەی دەردەبڕدرێت. ئەو بۆندەی لە خوار بەها ناویی بکڕدرێت قازانجێکی زیاتر لە کوپۆنەکەی دەدات، بۆیە نرخ و قازانج بە دوو ئاڕاستەی پێچەوانەدا دەجوڵێن.
کڕیارەکەت بناسە Know your customer
ئەو ئەرکەی لەسەر بانک یان نووسینگەی گۆڕینەوەیە بۆ دیاریکردنی ئەوەی لەگەڵ کێ مامەڵە دەکات پێش ئەنجامدان. بۆیە لە گۆڕینەوەی گەورەدا داوای ناسنامە دەکرێت و لە بچووکەکەدا بەزۆری نا.
کۆدی بانک (BIC) BIC
ئەو کۆدەی بانکی وەرگر لە گواستنەوەی سویفتدا دیاری دەکات، هەندێک جار پێی دەڵێن کۆدی سویفت. دامەزراوەکە دیاری دەکات، و ئایبان هەژمارەکەی ناوی دیاری دەکات.
کۆدی دراو Currency code
ناونیشانی سێ پیتی نێودەوڵەتی دراوێک — IQD بۆ دیناری عێراقی و USD بۆ دۆلاری ئەمریکی. خشتەی نرخەکان بەکاریدەهێنن چونکە ناوی دراوەکان لە نێوان زمانەکاندا تێکەڵن بەڵام کۆدەکە هەرگیز نا.
کۆشکی گۆڕینەوە Exchange booth
کۆنتەرێکی بچووکی شەقام، بەرامبەر نووسینگەیەکی مۆڵەتدار بە ڕووکارێکەوە. دەکرێت نرخەکان باشتر بن بەڵام پسوڵە و ڕێگەی سکاڵا نییە، و ئەمە ئەو ئاڵوگۆڕەیە کە دەیکەیت.
کۆمپانیای ڕووکەش Shell company
کۆمپانیایەکی تۆمارکراو بەبێ کاری ڕاستەقینە، بۆ هەڵگرتن یان جوڵاندنی بەها بەکاردێت لە کاتێکدا خاوەنەکەی دەشارێتەوە. ئامرازی ئاسایی پشت هاوردەی بە پسوڵەی زیادکراوە.
کۆمەڵە وەبەرهێنان Portfolio
هەموو ئەوەی کەسێک یان دامەزراوەیەک هەیەتی، بە یەکەوە. حوکمدان لەسەر یەک سامان بە تەنها خاڵە سەرەکییەکە لەدەست دەدات: ئەوەی گرنگە ئەوەیە کۆی کۆمەڵەکە چۆن ڕەفتار دەکات کاتێک بەشێکی دەکەوێت.
کۆنترۆڵی سەرمایە Capital controls
یاسا کە سنووردار دەکەن چەند دراو دەتوانێت بچێتە ناو وڵاتێک یان لێی دەربچێت. یەکێکن لە هۆکارەکانی بەردەوامبوونی نرخێکی هاوتەریب لە تەنیشت نرخی فەرمی.
کۆینبەیس Coinbase
بۆرسەیەکی شفرەکراوی ئەمریکی، لە بازاڕی پشکدا تۆمارکراوە و لەوێ ڕێکخراوە. نرخەکانی بە دۆلار دەخرێنەڕوو، و کردنەوەی هەژمار داوای بەڵگەنامەی وا دەکات کە زۆربەی بەکارهێنەرە عێراقییەکان لە ناوخۆی عێراقەوە ناتوانن دابینی بکەن.
کەسایەتیخوازی Nepotism
دانانی خزمان لەبری شارەزایان. گەندەڵییەکی بازاڕی کارە نەک سندوقی پارە، و تێچووەکەی وەک دامەزراوەیەک دەردەکەوێت کە ناتوانێت کارەکەی بکات.
کەسی سیاسی مەترسیدار Politically exposed person
کەسێک کە پۆستێکی گشتی بەرچاوی هەیە یان نزیکە لێی، و هەژمارەکانی پشکنینی زیاتریان بۆ دەکرێت. ناوەکە تۆمەت نییە، پۆلێنێکی مەترسییە کە جێبەجێ دەکرێت چونکە پۆستی گشتی دەرفەت دروست دەکات.
کەمبوونەوەی هەڵاوسان Disinflation
نرخەکان هێشتا بەرز دەبنەوە، بەڵام خاوتر لە پێشوو. هەمان داکەوتنی نرخ نییە، و تێکەڵکردنیان ڕێگەیەکی باوی هەڵە تێگەیشتنە لە ڕاگەیەندراوی بانکێکی ناوەندی.
کەمترین کرێ Minimum wage
نزمترین کرێی یاسایی بۆ کار. لەو شوێنانەی کاری نافەرمی زۆرە لەسەر کاغەز زیاتر پابەند دەکات وەک لە کردەوەدا، و هەڵاوسان لە نێوان پێداچوونەوەکاندا دەیخوات.
کەمکردنەوەی بەهای دراو Devaluation
کەمکردنەوەیەکی بەئەنقەستی بەهای فەرمی دراو لەلایەن ئەو دەسەڵاتەی دیاری دەکات. بڕیارێکە، نەک جوڵەی بازاڕ — بۆیە کەمکردنەوەی بەها وەک پلەیەک لە هێڵی بانکی ناوەندی لەسەر هێڵکارییەکانمان دەردەکەوێت، لە کاتێکدا هێڵی بازاڕ بەردەوام دەجوڵێت.
کەمکردنەوەی مەترسی De-risking
داخستنی پۆلی تەواوی پەیوەندی نێردراو لەلایەن بانکێکی بیانییەوە لەبری هەڵسەنگاندنی هەر یەکەیان. هەندێک جار بانکە عێراقییەکانی لە پاککردنەوەی دۆلار بڕیوە، و پارەدانی بەرەو ڕێڕەوی خاوتر و گرانتر پاڵ ناوە.
کەمکردنەوەی نرخ Discount
بازرگانیکردن لە خوارووی بەهایەکی سەرچاوە. پارەی بیانی دڕاو بەگشتی بە کەمکردنەوەی نرخ لە نرخی خراوەڕوو دەکڕدرێت.
کەمی دارایی Fiscal deficit
زیادبوونی خەرجی حکومەت بەسەر داهاتیدا لە ماوەیەکدا. دابینکردنی بە چاپکردنی پارە ڕێگە کلاسیکییەکەیە بۆ هەڵاوسان، و ئەزموونی عێراق لەگەڵ ئەوەدا تازەیە بۆ ئەوەی بیربهێنرێتەوە.
گرام Gram
ئەو یەکە مەتریەی زۆربەی دوکانەکانی زێڕ پێی دەکێشن. یەک مثقاڵ ژمارەیەکی جێگیری گرامە، بۆیە دوو یەکەکە بە وردی دەگۆڕدرێن.
گرووپی کاری دارایی FATF
ئەو دەستەیە نێودەوڵەتییەی ستانداردی دژە شوشتنی پارە و دارایی تیرۆر دادەنێت و وڵاتان بەپێی هەڵدەسەنگێنێت. هەڵسەنگاندنەکانی بۆ عێراق گرنگن چونکە بانکەکانی دەرەوە لەسەری بڕیار دەدەن ئایا لەگەڵ بانکە عێراقییەکاندا مامەڵە بکەن یان نا.
گرێبەستی داهاتووی بێ گەیاندن Non-deliverable forward
گرێبەستێکی داهاتوو کە بە دۆلار دەکرێت نەک بە دانی دراوی ناوخۆیی. بۆ ئەو دراوانە هەیە کە جوڵاندنیان بەناو سنووردا سەختە، بۆیە لە گفتوگۆکانی دینار لە دەرەوەدا باسی دەکرێت.
گواستنەوەی بانکی Bank transfer
جوڵاندنی پارە لە نێوان هەژماردا نەک بە پارەی دەستی. لە عێراقدا بەگشتی بە نرخێکی جیاواز لە بازاڕی نەقد یەکلایی دەکرێتەوە، و زۆرجار خاوتر.
گواستنەوەی پارە Remittance
پارەیەک کە لە دەرەوەوە بۆ ماڵەوە دەنێردرێت. ئەو نرخەی گواستنەوەکە پێی یەکلایی دەکرێتەوە بەزۆری نرخی دابینکەرەکەیە نەک ناوەندی بازاڕ — جیاوازییەکە تێچووی ڕاستەقینەی گواستنەوەکەیە.
گۆڕانپەزیری Convertibility
ئەوەی چەند بە ئازادی دراوێک دەتوانرێت بە دراوی تر بگۆڕدرێت. سنووردارێتی گۆڕانپەزیری ئەوەیە کە دەستڕاگەیشتن بە دۆلار — نەک نرخی بڵاوکراوە — دەکاتە کۆسپی ڕاستەقینە.
گۆڕەر Converter
ئەو ئامرازەی لەم ماڵپەڕەدا نرخی ئێستا بەسەر ئەو بڕەدا جێبەجێ دەکات کە دەینووسیت. بە بنەڕەت نرخی بازاڕ بەکاردەهێنێت چونکە ئەو نرخەیە کە زۆربەی خەڵک پێی دەگەن.
گەندەڵی Corruption
بەکارهێنانی پۆستی گشتی بۆ قازانجی تایبەت. لە چوارچێوەی دراودا وەک دەستڕاگەیشتنی تایبەت بە نرخی فەرمی دەردەکەوێت، کە نرخێکی سیاسەتی دەگۆڕێت بۆ قازانجێکی تایبەت لەسەر حسابی بازاڕ.
گەڕاندنەوەی سامان Asset recovery
ئەو کارە یاساییەی بۆ دۆزینەوەی پارەی گشتی دزراو لە دەرەوە و گەڕاندنەوەی. خاوە، پشت بە هاوکاری ئەو وڵاتە دەبەستێت کە پارەکەی لایە، و بە دەگمەن هەموو بڕەکە دەگەڕێنێتەوە.
لادانی ستاندارد Standard deviation
پێوەرێک بۆ ئەوەی کۆمەڵە خوێندنەوەیەک چەند بڵاوە. ڕۆژێک بە لادانی کەم واتای ئەوەیە شارەکە لەسەر نرخێک ڕێککەوتووە، و بەرزەکەی واتای ئەوەیە ڕێکنەکەوتووە و ژمارە سەرەکییەکە لە ئاسایی زیاتر کار دەکات.
لۆت Lot
قەبارەیەکی ستانداردی مامەڵە لە بازاڕێکی فەرمیدا. لە نووسینگەی گۆڕینەوەدا هاوتای نییە، لەوێ هەرچیت هەیە دەیدەیت — و ئەمە یەکێکە لە هۆکارەکانی ئەوەی نرخی بازاڕ و نرخی پلاتفۆرمی مامەڵە یەک شت نین.
لیرەی تورکی Turkish lira
دراوی تورکیا، بەفراوانی لە باکووری عێراقدا لە ڕێگەی بازرگانی و گەشتەوە دەبینرێت. بەشێوەیەکی بەرچاو ناجێگیر بووە، بۆیە ژمارەی لیرە خێراتر لە زۆربەیان کۆن دەبێت.
لیرەی زێڕ Gold coin
پارچەیەکی زێڕی دراوکراو کە بە کێش مامەڵەی پێدەکرێت لەگەڵ زیادەیەکی بچووک بۆ شێوەکەی. لە عێراقدا جۆرە عوسمانی و ئینگلیزییەکان ناسراون و بە کێشی ناسراو دەست دەگۆڕن.
لیستی خۆڵەمێشی Grey list
لیستی ئەو وڵاتانەی لەژێر چاودێری زیادکراودان هەتا لاوازییە دیاریکراوەکان چاک دەکەن. بوون تێیدا تێچوو و خاوی هەر پارەدانێکی بەناو سنوور بەرز دەکاتەوە، جا مامەڵەکە خۆی گومانلێکراو بێت یان نا.
لیستی مووچە Payroll
لیستی ئەوەی دەستەیەک بە کێ چەند دەدات. لیستی مووچەی گشتی عێراق گەورەترین داواکاری دووبارەبووەوەیە لەسەر بودجە، و پشکنینی ئەو شوێنەیە کە کارمەندی خەیاڵی تێیدا دەدۆزرێتەوە.
لێککەمکردنەوە Netting
پووچکردنەوەی ئەرکە پێچەوانەکان بەجۆرێک تەنها جیاوازییەکە بجوڵێت. بەم شێوەیە تۆڕەکانی حەواڵە لە نێوان شارەکاندا بەبێ ناردنی پارە یەکلایی دەکەنەوە، و بانکەکانیش لە کۆتایی ڕۆژی پاککردنەوەدا.
لێکۆڵینەوەی پێویست Due diligence
ئەو پشکنینەی چاوەڕێ دەکرێت کۆمپانیایەک پێش کەوتنە ناو پەیوەندی یان مامەڵەیەک بیکات. لێکۆڵینەوەی بەهێزکراو بۆ کڕیاری مەترسیدارتر جێبەجێ دەکرێت و کاتی زیاتری دەوێت، کە وەک دواخستن لەسەر کۆنتەر هەست پێدەکرێت.
مامەڵەی سوود Carry trade
قەرزکردنی دراوێکی کەمسوود بۆ هەڵگرتنی یەکێکی زیاتر سوود و بردنی جیاوازییەکە. کار دەکات هەتا ئەو کاتەی نرخی گۆڕینەوە دژت دەجوڵێت، کە بەزۆری هەمووی بە یەکجار ڕوودەدات.
مخەسەسات Allowance
پارەیەک کە لەسەر مووچەی بنەڕەتی زیاد دەکرێت لەبەر پۆست یان مەترسی یان شوێن. لە مووچەی گشتی عێراقدا زۆر جار لە بنەڕەتەکە زیاترە، بۆیە باسکردنی مووچەی بنەڕەتی کەمتر لەوە دەردەخات کە بەڕاستی وەردەگیرێت.
مسقاڵ Mithqal
یەکەیەکی کێشی نەریتی بۆ زێڕ لە عێراقدا، لێرەدا بە 5 گرام هەژمار دەکرێت. لاپەڕەکانی زێڕ و زیومان هەردوو مسقاڵ و ئۆنسی تڕۆی پیشان دەدەن، چونکە زێڕنگەرێک لە بەغدا بە یەکەمیان نرخ دەکات و بازاڕی جیهانی بە دووەمیان.
موزارەبە Mudaraba
ڕێکخستنێک کە لایەک پارە دابین دەکات و ئەوی تر کار، بە مەرجی ڕێککەوتوو قازانج بەش دەکەن لە کاتێکدا خاوەن پارەکە زیانی نەقدی هەڵدەگرێت. زۆربەی هەژماری پاشەکەوتی ئیسلامی لە عێراقدا بەم شێوەیە دروستکراون.
موشارەکە Musharaka
هاوبەشییەک کە بانک و کڕیار هەردووکیان سەرمایە دادەنێن و بە ڕێککەوتن قازانج و زیان بەش دەکەن. بەپێچەوانەی قەرز، بانک مەترسی ڕاستەقینە هەڵدەگرێت، و ئەوەش وایدەکات قازانجەکە ڕێپێدراو بێت.
موڕابەحە Murabaha
فرۆشتنێکی دارایی کە بانک کاڵاکە دەکڕێت و بە قازانجێکی ڕاگەیەنراو بە کڕیارەکە دەیفرۆشێتەوە، بە قیست دەدرێتەوە. باوترین ئاڵترناتیڤی ئیسلامییە بۆ قەرزی خەرجکردن لە عێراقدا.
مۆری زێڕ Hallmark
ئەو مۆرەی لەسەر پارچەیەکی زێڕە کە پاکییەکەی و بەزۆری دروستکەرەکەی تۆمار دەکات. پارچەی بێمۆر بێبەها نییە، بەڵام بە داشکاندن دەکڕدرێت هەتا تاقی دەکرێتەوە.
مۆری کات Timestamp
ئەو ساتەی ژمارەیەک تۆمار کراوە. لە بازاڕێکدا کە بە درێژایی ڕۆژ بازرگانی دەکات، نرخێک بەبێ مۆری کات نرخێک نییە کە بتوانیت لەسەری کار بکەیت.
مۆڵەتی بانکی Banking licence
ئەو مۆڵەتەی کۆمپانیایەک پێویستی پێیەتی بۆ وەرگرتنی سپاردە و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بانکی. بانکی ناوەندی دەیبەخشێت و دەیسەنێتەوە، و سەندنەوەی مۆڵەت یەکێکە لە توندترین شۆکەکانی بازاڕێکی ناوخۆیی.
مۆڵەتی نووسینگەی گۆڕینەوە Exchange office licence
ئەو مۆڵەتەی نووسینگەیەکی گۆڕینەوە لە بانکی ناوەندی عێراقەوە هەیەتی. هۆکاری ئەوەیە کە دینارڤیو بە نرخی هاوتەریب دەڵێت نرخی بازاڕ نەک نرخی بازاڕی ڕەش.
مەترسی لای بەرامبەر Counterparty risk
ئەو مەترسییەی کە ئەو کەسەی لای تری مامەڵەکەیە جێبەجێی ناکات. بەزۆری تێچووێکی ڕاستەقینەی گەورەترە لە نرخێکی کەمێک خراپتر.
مەترسی نرخی گۆڕین Exchange rate risk
ئەگەری ئەوەی نرخێک لە نێوان ڕێککەوتن لەسەر مامەڵەیەک و یەکلایی کردنەوەی دژت بجوڵێت. لەبەر ئەمەیە کە هاوردەکاران گرنگی بە بۆشایی نێوان داواکاری و پارەدان دەدەن.
مەرجی ناسنامە ID requirement
ئەو ڕێسایەی نووسینگە ناچار دەکات تۆمار بکات کێ لە سەرووی سنوورێکەوە دەگۆڕێت. بۆ پابەندبوون بە دژە شوشتنی پارە هەیە و بەشێکی ئاسایی مامەڵەیەکی مۆڵەتدارە، نەک نیشانەی کێشە.
مەزادی دراو Auction
فرۆشتنی دۆلار لەلایەن بانکی ناوەندی عێراقەوە بە بانکە مۆڵەتدارەکان. نرخی فەرمی دیاری دەکات نەک نرخی بازاڕ، و ئەو میکانیزمەیە کە ژمارەی 1,310ی تەنیشت نرخی بازاڕ لەم ماڵپەڕەدا لێی دێت.
مەلەی ئازاد Free float
نرخی گۆڕینێک کە بەتەواوی بە پێشکەشکردن و داواکاری دیاری دەکرێت، بەبێ ئامانجی بانکی ناوەندی. دیناری عێراقی بە ئازادی مەلە ناکات.
مەلەی بەڕێوەبراو Managed float
نرخی گۆڕینێک کە لەگەڵ بازاڕ دەجوڵێت بەڵام بانکی ناوەندی ئاڕاستەی دەکات. عێراق بە سیستەمێک کار دەکات کە نزیکترە لەمە وەک لە مەلەی ئازاد.
مەودای متمانە Confidence interval
ئەو مەودایەی کە بەهای ڕاستەقینە لە ئەگەردا تێیدایە، لەبەر ئەوەی ژمارەکە لە نموونەیەکەوە هاتووە. هەر ناوەندێکی ڕاستگۆ یەکێکی هەیە، تەنانەت کاتێک لەتەنیشت ژمارەکەدا چاپ نەکراوە.
مەیسیر Maysir
قومار، بەو واتایەی گرێبەست ناڕێپێدراو دەکات: قازانجێک کە تەنها بە ڕێکەوت و لەسەر حسابی ئەوی تر دەبێت. ئەو ڕەخنەیەیە کە لە سپێکولەیشنی دراوی بە قەرزەوە دەگیرێت.
ناولێنانەوەی دراو Redenomination
نووسینەوەی دراوێک بە لابردنی سفر. هەڵگرتن و نرخەکان پێکەوە لەنوێ دەنووسرێنەوە، بۆیە نووسینەکە دەگۆڕێت نەک سامانی کەس.
ناوەند Average
یەک ژمارە کە جێگای زۆری دەگرێتەوە. هەموو نرخێکی بازاڕ لە دینارڤیو ناوەندێکی کۆکراوەیە بەسەر سەرچاوەکاندا، نەک نرخنامەی هیچ نووسینگەیەکی دیاریکراو.
ناوەندی جوڵاو Moving average
ناوەندێک کە لەسەر پەنجەرەیەکی جوڵاو لەنوێ دەژمێردرێت، بەکاردێت بۆ هێمنکردنەوەی دەنگەدەنگی ڕۆژانە. ئاڕاستەیەک نیشان دەدات، و هەمیشە لە نرخی ئێستا دواکەوتووە.
ناوەندی کێشدار Weighted average
ناوەندێک کە هەندێک خوێندنەوە زیاتر لە هەندێکی تر ژمێردراون — بە بڕ، بە قەبارەی نووسینگە، یان بەوەی چەند نوێن. وەڵامی پرسیارێکی جیاواز دەداتەوە لە ناوەندی سادە و دەبێت وا ناوی لێبنرێت.
ناوەڕاست Median
بەها ناوەڕاستەکە لە کۆمەڵێکدا. کەمتر کاریگەر دەبێت بە یەک نرخنامەی نائاسایی وەک ناوەند، بۆیە هەندێکجار کورتەیەکی دڵسۆزترە بۆ بازاڕێکی پەرشوبڵاو.
نرخی ئاڵوگۆڕ Exchange rate
نرخی دراوێک بەرامبەر دراوێکی تر. عێراق دوو نرخی گرنگی هەیە لە یەک کاتدا: ئەو نرخەی بانکی ناوەندی دایدەنێت و ئەو نرخەی بازاڕی کراوە پێی مامەڵە دەکات. ئەم ماڵپەڕە هەردووکیان تەنیشت یەک بڵاودەکاتەوە و هەرگیز تێکەڵیان ناکات.
نرخی بازاڕ Market rate
ئەو نرخەی دینار بەڕاستی پێی دەگۆڕدرێت لە بازاڕی کراوەی دراوی عێراقدا. ئەمە ژمارە سەرەکییەکەی دینارڤیوە — ژمارە گەورەکەی لاپەڕەی سەرەکی — و بە درێژایی ڕۆژی بازرگانی کۆدەکرێتەوە، لە نرخی فەرمییەوە دەرنەهێنراوە.
نرخی بازاڕی ڕەش Black market rate
دەستەواژەیەکە کە دینارڤیو خۆی لێ دەپارێزێت. نووسینگەکانی گۆڕینەوە لە عێراقدا مۆڵەتدارن و بە ئاشکرا کار دەکەن، بۆیە ئەوەی دەیگوترێت نرخێکی هاوتەریب یان بازاڕی کراوەیە، نەک بازاڕی ڕەش. ئێمە پێی دەڵێین نرخی بازاڕ.
نرخی بانکی ناوەندی Central bank rate
ئەو نرخە فەرمییەی بانکی ناوەندی عێراق دایدەنێت، لە ئێستادا 1,310 دینار بۆ دۆلارێک. بۆ گواستنەوەی بانکی، گومرگ و کاغەزی فەرمی بەکاردێت. لەم ماڵپەڕەدا ئەو هێڵە پچڕپچڕەیە لەسەر هێڵکاری دۆلار، و ئەو ژمارەیەیە کە جیاوازییەکەی بەرامبەر دەپێورێت.
نرخی بڕی گەورە Bulk rate
ئەو نرخە باشترەی لەسەر گۆڕینەوەیەکی گەورە پێشکەش دەکرێت. بۆیە کۆمپانیایەک کە هەزاران دۆلار دەگۆڕێت ژمارەیەکی جیاواز دەبینێت لەو کەسەی سەد دۆلار دەگۆڕێت، لە هەمان ڕۆژ و لەسەر هەمان کۆنتەر.
نرخی تاکە Retail rate
ئەو نرخەی بەڕاستی بە تاکێک لەسەر دەرگا پێشکەش دەکرێت. نرخی نێوان بانکەکان یان نرخی بازاڕە لەگەڵ ئەوەی دابینکەرەکە پێویستی بە قازانجکردنیەتی.
نرخی خاچە Cross rate
نرخێک لە نێوان دوو دراودا کە لە ڕێگەی سێیەمێکەوە دەژمێردرێت، بەگشتی دۆلار. زۆربەی نرخە نادۆلارییەکانی ئەم ماڵپەڕە نرخی خاچەن، بۆیە جیاوازی نرخی هەردوو قۆڵ هەڵدەگرن.
نرخی داهاتوو Forward rate
نرخێکی ڕێککەوتوو بۆ گۆڕینەوەی دراو کە لە بەروارێکی داهاتوودا ڕوودەدات. دینارڤیو نرخی داهاتوو بڵاو ناکاتەوە؛ بەرهەمێکی بانکییە نەک نرخی بازاڕ.
نرخی دوولایەنە Two-way price
خراوەڕووێک کە هەردوو ئەوە دەڵێت مامەڵەکار چەند دەدات و چەند وەردەگرێت. هەر نووسینگەیەکی ڕاستگۆ یەکێک دەدات، و یەک ژمارە لەسەر تابلۆ تەنها نیوەی وێنەکەیە.
نرخی دەستبەجێ Spot rate
نرخی مامەڵەیەک کە ئێستا یەکلایی دەکرێتەوە نەک لە بەروارێکی داهاتوودا. هەموو ئەوەی دینارڤیو بڵاوی دەکاتەوە نرخی دەستبەجێیە.
نرخی فرۆشتن Ask price
ئەو نرخەی ئۆفیسی ئاڵوگۆڕ دۆلاری پێ دەفرۆشێت — ستوونی «فرۆشتن» لەسەر تابلۆ، و ئەوەی دەیدەیت کاتێک دۆلار دەکڕیت. هەمیشە کەمێک لە نرخی کڕین بەرزترە. ژمارەی فرۆشتنی دینارڤیو ناوەندی تابلۆی ئۆفیسەکانە کە دەیانخوێنێتەوە؛ نرخی سەرەکی ناوەڕاستی ئەم دووانەیە.
نرخی لەندەن London fix
نرخی پێوانەیی زێڕ کە ڕۆژانە دوو جار لە لەندەن دیاری دەکرێت. دوکانەکانی بەغدا لەسەری نرخ دادەنێن، پاشان زیادەی ناوخۆیی و کرێی دروستکردن زیاد دەکەن، بۆیە هەرگیز هەردوو ژمارەکە وەک یەک نابن.
نرخی ناوەند Mid rate
ناوەندی نێوان نرخی کڕین و فرۆشتن، لە دارایدا بەکاردێت بۆ ئەوەی فراوانبوونی جیاوازی نێوان کڕین و فرۆشتن بە گۆڕانی نرخ هەڵە لێک نەدرێتەوە. دینارڤیو یەک ناوەندی بازاڕی کۆکراوە بڵاودەکاتەوە، نەک نرخی کڕین یان فرۆشتن یان ناوەند.
نرخی نێوان بانکەکان Interbank rate
ئەو نرخەی بانکەکان پێی دراو لە نێوان خۆیاندا دەگۆڕنەوە. کۆمەڵەیە و بۆ تاکەکان بەردەست نییە؛ ئەو نرخەی پێشکەشت دەکرێت هەمیشە لە دەرەوەیەتی.
نرخی کڕین Bid price
ئەو نرخەی ئۆفیسی ئاڵوگۆڕ دۆلاری پێ دەکڕێت — ستوونی «کڕین» لەسەر تابلۆ، و ئەوەی وەریدەگریت کاتێک دۆلار دەفرۆشیت. هەمیشە کەمێک لە نرخی فرۆشتن نزمترە. ژمارەی کڕینی دینارڤیو ناوەندی تابلۆی ئۆفیسەکانە کە دەیانخوێنێتەوە، لە ئاستی وڵات و بۆ هەر شارێک.
نزمبوونەوەی بەها Depreciation
نزمبوونەوەی بەهای دراوێک بەرامبەر دراوێکی تر. نزمبوونەوەی دینار لێرەدا وەک بەرزبوونەوەی ژمارەی دینار بۆ هەر دۆلارێک دەردەکەوێت.
نموونە Sample
ئەو کۆمەڵە خوێندنەوەیەی ژمارەی بڵاوکراوە لێی دروست دەبێت. نرخی شارێک لێرەدا نموونەیەکە لەو نووسینگانەی لەوێ چاودێری دەکرێن، نەک سەرژمێری هەموو کۆنتەرێکی شارەکە.
نۆتی بچووک Small notes
نۆتی پارەی بەهای کەم. کەمتر بەردەستن لە گەورەکان، و ئەو نووسینگەیەی کەمی هەبێت لەوانەیە نرخێکی کەمێک خراپتر بخاتەڕوو، کە کێشەی دابینکردنە نەک نیشانەی بازاڕ.
نۆتی دڕاو Torn note
نۆتێکی پارەی زیانلێکەوتوو. لە عێراقدا بە توندی حوکم بەسەر دۆلاردا دەدرێت: دڕانێک یان نیشانەیەک دەکرێت چەند لەسەدێک تێچووی هەبێت، و پاکترین نۆتەکان نرخی خراوەڕوو وەردەگرن.
نۆسترۆ و ڤۆسترۆ Nostro and vostro
دوو ناوی جووت بۆ یەک هەژمار لە دوو لاوە: هەژماری ئێمە لای ئێوە، هەژماری ئێوە لای ئێمە. پارەدانی بەناو سنوور زۆربەی جوڵاندنی باڵانسە لە نێوان ئەم هەژمارانەدا.
هاوسەنگی بازرگانی Trade balance
ئەو جیاوازییەی لە نێوان ئەوەی وڵاتێک هەناردەی دەکات و هاوردەی دەکات. هی عێراق نەوت زاڵە بەسەریدا، بۆیە دینار بە نزیکی داهاتی نەوت بەدوادادەکەوێت.
هاوسەنگی پارەدان Balance of payments
تۆماری تەواوی ئەو پارەیەی دێتە ناو وڵاتێک و لێی دەردەچێت. ئەو چوارچێوەیەیە کە هاوسەنگی بازرگانی لە ناویدایە، و فشاری بەردەوامی تێیدا ئەوەیە کە لە کۆتاییدا پێگە ناچار دەکات بجوڵێت.
هێڵی سواپ Swap line
ڕێککەوتنێکی چالاک لە نێوان بانکە ناوەندییەکاندا بۆ گۆڕینەوەی دراو کاتێک یەکێکیان پێویستی بەوی تر بێت. دابینکردنی دۆلاری فریاگوزارییە کە وڵاتێک لە خەرجکردنی یەدەگەکانی دەپارێزێت.
هەرێمی کوردستان Kurdistan Region
ئەو هەرێمە فیدراڵییەی هەولێر و سلێمانی و دهۆک و هەڵەبجە دەگرێتەوە. بازاڕی گۆڕینەوەکەی بە هەمان دینار کار دەکات بەڵام بە دابینکردنی پارەی خۆی، بۆیە نرخی شارەکانی باکوور بەزۆری لە بەغدا بەرزترن.
هەژماری ئێستا Current account
هاوسەنگی بازرگانی و داهات و گواستنەوەی وڵاتێک لەگەڵ جیهانی دەرەوە. زیادەیەک دۆلار دەهێنێتە ژوورەوە، و کەمییەک واتای ئەوەیە دەبێت لە شوێنێکەوە بدۆزرێنەوە، بەزۆری لە یەدەگەکانەوە.
هەژماری پاشەکەوت Savings account
هەژمارێک کە مەبەستی هەڵگرتنی پارەیە نەک جوڵاندنی، لە بانکی ئاساییدا سوود دەدات و لە ئیسلامیدا بەشە قازانج.
هەڵاتن لە بانک Bank run
دەرهێنانی سپاردەداران بە یەکجار لەبەر ترسی شکستهێنانی بانکەکە. ترسەکە خۆی دەهێنێتە دی: هیچ بانکێک ئەوەندە پارەی نەقدی نییە لە یەک ڕۆژدا پارەی هەمووان بداتەوە.
هەڵاتنی سەرمایە Capital flight
دەرچوونی خێرای پارە لە وڵاتێک چونکە خاوەنەکانی چیتر متمانەیان بەوە نییە بەهاکەی دەپارێزێت. سەرەتا وەک باڵابوونی داواکاری دۆلار دەردەکەوێت و تەنها دواتر لە ئامارە فەرمییەکاندا.
هەڵاوسان Inflation
بەرزبوونەوەیەکی گشتی نرخەکان کە ئەوە کەم دەکاتەوە کە یەکەیەک پارە دەیکڕێت. پەیوەندی بە نرخی ئاڵوگۆڕەوە هەیە بەڵام هەمان شت نییە: لەوانەیە دینار بەرامبەر دۆلار جێگیر بمێنێتەوە لە کاتێکدا نرخی خۆراک لە ناوخۆدا بەرز دەبێتەوە. ئێمە نرخ بڵاودەکەینەوە، نەک پێوەرەکانی نرخ.
هەڵاوسانی بنەڕەتی Core inflation
بەرزبوونەوەی نرخەکان دوای لابردنی خواردن و وزە، بۆ پیشاندانی ئاڕاستەی ژێرەوە. بانکە ناوەندییەکان چاودێری دەکەن، خێزانەکان نایخۆن.
هەڵاوسانی زۆر Hyperinflation
هەڵاوسانێکی ئەوەندە خێرا کە پارە خێراتر لەوەی بتوانرێت خەرج بکرێت بەها لەدەست دەدات. عێراق لەم دۆخەدا نییە؛ دەستەواژەکە زۆرجار بە لاواز و بەهەڵە بەکاردێت.
هەڵاوسانی وەستاو Stagflation
بەرزبوونەوەی نرخەکان لەگەڵ وەستانی ئابووری. سەختترین حاڵەتە بۆ سیاسەت چونکە چارەسەری ئاسایی یەکێکیان ئەوی تر خراپتر دەکات.
هەڵاوسانی گشتی Headline inflation
بەرزبوونەوەی تەواوی نرخەکان بە خواردن و سووتەمەنییەوە. ئەوەیە کە خێزانەکان هەستی پێدەکەن، و ژاوەژاوترینی هەردوو پێوەرەکەیە چونکە ئەو دوو بڕگەیە زۆرترین جوڵانیان هەیە.
هەڵسەنگاندنەوە Revaluation
زیادکردنێکی فەرمی لە بەهای دراوێکی بەستراو. زۆرجار بۆ دینار بەڵێنی پێدەدرێت لەلایەن ئەو کەسانەی پارە دەفرۆشن؛ هەڵسەنگاندنەوەیەکی ڕاستەقینە بەدوای بارودۆخی ئابووریدا دەڕوات نەک تەنها ڕاگەیاندنێک.
هەڵکشان Rally
بەرزبوونەوەیەکی خێرا دوای کەوتنێک. هەڵکشان لە ناو ئاڕاستەیەکی داکەوتوودا باوە و بە تەنها بەڵگە نییە لەسەر ئەوەی کەوتنەکە کۆتایی هاتووە.
وێستەرن یونیۆن Western Union
تۆڕێکی حەوالەی پارەی نەقد کە بریکاری لە سەرانسەری عێراق هەیە. نرخی وەرگرتنی لەلایەن کۆمپانیاکەوە دیاری دەکرێت نەک لەلایەن بازاڕەوە، بۆیە بەزۆری چەند دینارێک لەو نرخی بازاڕە دوورە کە لێرە بڵاو دەکرێتەوە.
وەبەرهێنانی حەڵاڵ Halal investment
وەبەرهێنانێک کە بەپێی ڕێسا ئیسلامییەکان پاڵاوتە دەکرێت: داهاتی سوود نا، بازرگانی حەرام نا، و گرێبەستی لەسەر غەڕەڕ یان مەیسیر نا. پاڵاوتنەکە مەسەلەی ئیجتیهادە، بۆیە لیستەکان لە دامەزراوەیەکەوە بۆ یەکێکی تر جیاوازن.
وەرگرتنی نەقد Cash pickup
وەرگرتنی حەوالەیەک وەک نۆتی پارە لای بریکارێک لەبری چوونە ناو هەژمارێکەوە. دەگاتە ئەو کەسانەی هەژماری بانکییان نییە، کە لە عێراقدا زۆربەیانن، و لەبەر ئەوە گرانترە.
یۆرۆ Euro
دراوی ناوچەی یۆرۆ. لێرەدا بەرامبەر دینار وەک نرخێکی خاچە لە ڕێگەی دۆلارەوە نرخ دەکرێت، وەک زۆربەی جووتە نادۆلارییەکان.
یەدەگی بیانی Foreign reserves
ئەو دراوە بیانی و زێڕەی بانکی ناوەندی هەڵیدەگرێت. یەدەگی گەورە بۆشایی بە بانکی ناوەندی دەدات بۆ بەرگریکردن لە نرخێک؛ کەمبوونەوەیان بەگشتی پێش فراوانبوونی بۆشاییەکە دێت.
یەکسانی Parity
دوو دراو یان ئامراز کە هاوبەها بن. دراوێکی جێگیر لە یەکسانیدا بەتەواوی یەک دۆلار دەیەوێت؛ لە عێراقدا بەگشتی وا نییە.
یەکسانی هێزی کڕین Purchasing power parity
ئەو نرخەی دوو دراو بە هەمان سەبەتە دەکڕن. سەرچاوەیەکی درێژخایەنە نەک نرخێکی مامەڵە، و بەزۆری دوور لە ژمارەی بازاڕ دەبێت.
یەکلایی کردنەوە Settlement
ئەو ساتەی هەردوو لای مامەڵەکە بەڕاستی بەها دەگۆڕنەوە. نرخێکی ڕێککەوتوو مامەڵەیەکی تەواوکراو نییە، و بۆشایی نێوانیان مەترسی هەڵدەگرێت.
یەکلایی کردنەوەی نەقد Cash settlement
پارەدان و وەرگرتن بە پارەی مادی نەک لە ڕێگەی بانکەوە. زۆربەی گۆڕینەوە لە عێراقدا بەم شێوەیە ڕوودەدات، بۆیە نرخی بازاڕ نرخێکی نەقدە.
یەکەی هەواڵگری دارایی Financial intelligence unit
ئەو فەرمانگە حکومییەی ڕاپۆرتی مامەڵەی گومانلێکراو وەردەگرێت و شی دەکاتەوە و دۆسیەکان بۆ داواکاری گشتی دەنێرێت. لە نێوان سیستەمی بانکی و جێبەجێکردنی یاسا دایە و کەم شت بڵاو دەکاتەوە.
وشەیەکی کورتتر تاقی بکەرەوە، یان پیتەکانی سەرەوە بگەڕێ.