Bölüm 10 / 15
1310’luk resmî kur ve Merkez Bankası’nın dolar penceresi: nasıl işliyor ve sokak neden daha fazla ödüyor
Yirmi yılda üç resmî kur, bankalara dolar satan tek bir pencere ve sokakla arasında yüzde iki ile on yedi arasında gezinen bir fark. Resmî kur nedir, kim alır ve “yeniden değerleme” söylentileri neyi yanlış anlıyor.
Bundan öncekini okudunuz mu?
Bugün Irak’ta dolar kuru: bu sayı nasıl oluşuyor ve nasıl okunur
Irak’ta dolar1,588+0.52% üzerine her konuşma eninde sonunda aynı sayıya varır: 1.310. Banka ekstrelerindeki ve gümrük formlarındaki kur budur; bir kamu maaşının sessizce kendisine göre ölçüldüğü kur budur; ve sokaktaki döviz ofislerinin asla uygulamadığı kur da budur. Bu yazı 1.310’un nereden geldiğini, Merkez Bankası’nın günlük dolar1,588+0.52% penceresinin nasıl işlediğini, oradan kimin geçmesine izin verildiğini ve sayıların o kur ile ülkenin geri kalanının ödediği kur arasındaki fark hakkında ne söylediğini anlatıyor.
Yirmi yılda üç resmî kur
| Dönem | Banka şu kurdan alır | Halka şu kurdan satar | Ne değişti |
|---|---|---|---|
| 2004 – Aralık 2020 | 1,182 | 1,190 | 2003 para reformundan sonra on altı yıllık sabit çıpa |
| Aralık 2020 – Şubat 2023 | 1,450 | 1,460 | Petrol fiyatları çöktükten sonra bütçe açığını kapatmak için yüzde 23 devalüasyon |
| Şubat 2023 – bugün | 1,300 | 1,310 | 2023 başında piyasa kuru sıçradıktan sonra yüzde 10 revalüasyon |
Dolar başına dinar. “Halka satar” rakamı, lisanslı bankaların müşterilerden almasına izin verilen kurdur ve çoğu insanın resmî kur derken kastettiği odur.
Çıpa bir piyasa sonucu değil, bir politika tercihidir. Irak dövizinin neredeyse tamamını, devletin dolarla sattığı petrolden kazanır; Merkez Bankası da o dolarları sabit bir fiyattan ekonomiye satar. Kur ancak hükümet öyle karar verdiğinde oynar ve bu 2004’ten beri iki kez olmuştur.
Pencere: dolar Merkez Bankası’ndan nasıl çıkar
Resmî kurun arkasındaki mekanizma, artık öyle yürütülmese de hâlâ yaygın olarak ihale denen Merkez Bankası’nın günlük döviz satışıdır. Banka her iş günü lisanslı bankalara resmî kurdan dolar satar; iki biçimde: bankaların müşterilerine satması için teslim edilen nakit dolar ve ithalatı ve onaylı diğer dış ödemeleri karşılamak üzere yurt dışına transferler. Transferler açık ara daha büyük kısmı oluşturur ve 2022 sonundan beri her biri, dolarlar hareket etmeden önce ithalatçıyı, malı ve alıcıyı denetleyen bir uyum platformundan geçer.
İki Irak’ı birbirinden ayıran nokta budur. Evrakı tam, yurt dışında gerçek bir tedarikçisi ve dosyayı işlemeye razı bir bankası olan bir tüccar doları 1.310’dan alabilir. Küçük ithalatçıların çoğu, yolcuların çoğu ve birikimini bozduran herkes dahil, geri kalan herkes piyasadan alır.
1.310’u gerçekte kim alıyor
- Akreditifi ya da belgeli transferi olan ithalatçılar; onaylı listelerdeki mallar için, uyum denetimlerinden geçmiş bir banka üzerinden.
- Dış sözleşmeleri ve yükümlülükleri ödeyen kamu kurumları.
- Yolcular, sınırlar dahilinde. Bankaların, bileti ve pasaportu olan bireylere üst sınırlı bir miktarda nakit dolar satmasına izin verilir. Bulunabilirlik bankadan bankaya ve aydan aya değişir; asıl sınır çoğu zaman kuyruktur.
- Yurt dışındaki öğrenciler ve hastalar; belgeli transferlerle, üst sınırlar dahilinde.
Geri kalan herkes piyasa kuruyla karşılaşır. Bu bir açık kapı değil, tasarımın kendisidir. Banka ucuz doları desteklemek istediği kullanımlara paylaştırır; gerisini piyasa fiyatlar.
Fark, yıl yıl
DinarView’in piyasa kuruna ilişkin günlük kaydı Mayıs 2022’de başlar; tablo da oradan başlıyor.
| Yıl | Resmî satış kuru | Piyasa ortalaması | Fark | En geniş ay |
|---|---|---|---|---|
| 2022 (mayıstan) | 1,460 | 1,486 | 1.8% | Aralık, 1,520 |
| 2023 | 1,310 (şubattan) | 1,537 | 17.3% | Şubat, 1,728 zirve |
| 2024 | 1,310 | 1,497 | 14.3% | Ekim, 1,527 |
| 2025 | 1,310 | 1,438 | 9.8% | Ocak, 1,508 |
| 2026 (eylül başına kadar) | 1,310 | 1,529 | 16.7% | Haziran, 1,552 |
Dolar başına dinar, DinarView’in günlük kaydından; fark, yıllık ortalama piyasa kurunun resmî satış kuruna göre payıdır.
Şekil öğretici. 2022’de resmî kur 1.460, piyasanın kapandığı yere yakındı ve fark yüzde ikinin altındaydı. O yılın sonunda transferlerde yapılan uyum sıkılaştırması piyasaya ulaşan resmî dolar arzını kesti ve piyasa kuru Şubat 2023’te 1.728’e koştu. Merkez Bankası, resmî kuru 1.310’a güçlendirerek yanıt verdi; bu, ulaşabilenler için ucuz doları daha ucuz yaptı ama erişimi genişletmek için hiçbir şey yapmadı. O günden beri fark hiçbir yıl yüzde dokuzun altına inmedi.
Fark fiyatlara ne yapıyor
Fark bir soyutlama değil. Aynı raftaki iki fiyat etiketi arasındaki mesafedir.
- Resmî pencereden ithal edilen mallar 1.310 üzerinden fiyatlanır. Piyasadan giren mallar sokak kuru üzerinden, şu anda yaklaşık 1.546. Aynı üründe yüzde on yedi fark.
- 1.000.000 dinarlık bir kamu maaşı resmî kurdan 763 dolar, piyasa kurundan 647 dolar eder. Bir telefonu, bir uçak biletini ya da yurt dışında bir dönemi alan ikinci rakamdır.
- Dinar birikimi olan herkesin farkın kapanmasında tek yönlü bir çıkarı vardır; dolar tutan herkesin tersi.
“Yeniden değerleme” iddiaları, veriye vurulunca
İnternette ısrarla dolaşan bir iddialar kümesi, dinarın yakında bir doların kesrine yeniden değerleneceğini ve küçük banknot birikimlerini servete çevireceğini vaat ediyor. Yukarıdaki kayıt açık yanıttır. Resmî kur yirmi yılda iki kez, yüzde 23 ve yüzde 10 oranında, iki yönde birden ve önceden duyurulan bir hükümet kararıyla oynadı. Piyasa kuru, DinarView’in kaydettiği dört yılda dolar başına 1.390 ile 1.728 arasında gezindi. İki seride de bin katlık bir harekete benzeyen hiçbir şey yok ve yeryüzünde hiçbir merkez bankası bir parayı pazartesi bir kurdan, salı bin kat güçlü bir kurdan satarak yeniden değerlemez. Bu vaatle yabancı alıcılara yatırım diye satılan banknotlar gerçek dinardır; vaat gerçek değildir.
İnsanların sorduğu sorular
Resmî kur 1.300 mü, 1.310 mu?
Farklı taraflar için ikisi de. 1.300, Merkez Bankası’nın bankalara sattığı kurdur; 1.310, bankaların müşterilere satmasına izin verilen kurdur. DinarView 1.310’u gösterir, çünkü bir kişinin karşılaşabileceği kur odur.
Resmî kur günden güne değişir mi?
Hayır. Kararla sabitlenir. DinarView, değişirse site de onunla değişsin diye Merkez Bankası’nın yayımladığı tabloyu günlük okur; ama pratikte yıllar arayla oynar.
Neden her şey için piyasa kuru kullanılmıyor?
Çünkü çıpa, devletin petrol dolarlarını öngörülebilir bir kurdan dinar bütçesine çevirme ve temel ithalatın fiyatını düşük tutma yoludur. Bedeli, aradaki fark ve pencerenin önündeki kuyruktur.
İki kuru bir arada nerede görebilirim?
Her DinarView sayfasında. Kur tablosu, bankanın yayımladığı her para birimi için resmî tabloyu piyasanın yanında ve her birinin farkıyla gösterir.